Ramayana, Book VI, Canto 37: Preparationsयुद्धकाण्डम्

Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.37.

37Sanskrit sarga 6.37 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

नरवानरराजानौ स तु वायुसुतः कपिः।
जाम्बवानृक्षराजश्च राक्षसश्च विभीषणः॥ १॥
अङ्गदो वालिपुत्रश्च सौमित्रिः शरभः कपिः।
सुषेणः सहदायादो मैन्दो द्विविद एव च॥ २॥
गजो गवाक्षः कुमुदो नलोऽथ पनसस्तथा।
अमित्रविषयं प्राप्ताः समवेताः समर्थयन्॥ ३॥
इयं सा लक्ष्यते लङ्का पुरी रावणपालिता।
सासुरोरगगन्धर्वैरमरैरपि दुर्जया॥ ४॥
कार्यसिद्धिं पुरस्कृत्य मन्त्रयध्वं विनिर्णये।
नित्यं संनिहितो यत्र रावणो राक्षसाधिपः॥ ५॥
अथ तेषु ब्रुवाणेषु रावणावरजोऽब्रवीत्।
वाक्यमग्राम्यपदवत् पुष्कलार्थं विभीषणः॥ ६॥
अनलः पनसश्चैव सम्पातिः प्रमतिस्तथा।
गत्वा लङ्कां ममामात्याः पुरीं पुनरिहागताः॥ ७॥
भूत्वा शकुनयः सर्वे प्रविष्टाश्च रिपोर्बलम्।
विधानं विहितं यच्च तद् दृष्ट्वा समुपस्थिताः॥ ८॥
संविधानं यथाहुस्ते रावणस्य दुरात्मनः।
राम तद् ब्रुवतः सर्वं याथातथ्येन मे शृणु॥ ९॥
पूर्वं प्रहस्तः सबलो द्वारमासाद्य तिष्ठति।
दक्षिणं च महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ॥ १०॥
इन्द्रजित् पश्चिमं द्वारं राक्षसैर्बहुभिर्वृतः।
पट्टिशासिधनुष्मद्भिः शूलमुद‍्गरपाणिभिः॥ ११॥
नानाप्रहरणैः शूरैरावृतो रावणात्मजः।
राक्षसानां सहस्रैस्तु बहुभिः शस्त्रपाणिभिः॥ १२॥
युक्तः परमसंविग्नो राक्षसैः सह मन्त्रवित्।
उत्तरं नगरद्वारं रावणः स्वयमास्थितः॥ १३॥
विरूपाक्षस्तु महता शूलखड्गधनुष्मता।
बलेन राक्षसैः सार्धं मध्यमं गुल्ममाश्रितः॥ १४॥
एतानेवं विधान् गुल्माँल्लङ्कायां समुदीक्ष्य ते।
मामका मन्त्रिणः सर्वे शीघ्रं पुनरिहागताः॥ १५॥
गजानां दशसाहस्रं रथानामयुतं तथा।
हयानामयुते द्वे च साग्रकोटिश्च रक्षसाम्॥ १६॥
विक्रान्ता बलवन्तश्च संयुगेष्वाततायिनः।
इष्टा राक्षसराजस्य नित्यमेते निशाचराः॥ १७॥
एकैकस्यात्र युद्धार्थे राक्षसस्य विशाम्पते।
परीवारः सहस्राणां सहस्रमुपतिष्ठते॥ १८॥
एतां प्रवृत्तिं लङ्कायां मन्त्रिप्रोक्तां विभीषणः।
एवमुक्त्वा महाबाहू राक्षसांस्तानदर्शयत्॥ १९॥
लङ्कायां सचिवैः सर्वं रामाय प्रत्यवेदयत्।
रामं कमलपत्राक्षमिदमुत्तरमब्रवीत्॥ २०॥
रावणावरजः श्रीमान् रामप्रियचिकीर्षया।
कुबेरं तु यदा राम रावणः प्रतियुद्ध्यति॥ २१॥
षष्टिः शतसहस्राणि तदा निर्यान्ति राक्षसाः।
पराक्रमेण वीर्येण तेजसा सत्त्वगौरवात्।
सदृशा ह्यत्र दर्पेण रावणस्य दुरात्मनः॥ २२॥
अत्र मन्युर्न कर्तव्यः कोपये त्वां न भीषये।
समर्थो ह्यसि वीर्येण सुराणामपि निग्रहे॥ २३॥
तद्भवांश्चतुरङ्गेण बलेन महता वृतम्।
व्यूह्येदं वानरानीकं निर्मथिष्यसि रावणम्॥ २४॥
रावणावरजे वाक्यमेवं ब्रुवति राघवः।
शत्रूणां प्रतिघातार्थमिदं वचनमब्रवीत्॥ २५॥
पूर्वद्वारं तु लङ्काया नीलो वानरपुङ्गवः।
प्रहस्तं प्रतियोद्धा स्याद् वानरैर्बहुभिर्वृतः॥ २६॥
अङ्गदो वालिपुत्रस्तु बलेन महता वृतः।
दक्षिणे बाधतां द्वारे महापार्श्वमहोदरौ॥ २७॥
हनूमान् पश्चिमद्वारं निष्पीड्य पवनात्मजः।
प्रविशत्वप्रमेयात्मा बहुभिः कपिभिर्वृतः॥ २८॥
दैत्यदानवसङ्घानामृषीणां च महात्मनाम्।
विप्रकारप्रियः क्षुद्रो वरदानबलान्वितः॥ २९॥
परिक्रमति यः सर्वान् लोकान् संतापयन् प्रजाः।
तस्याहं राक्षसेन्द्रस्य स्वयमेव वधे धृतः॥ ३०॥
उत्तरं नगरद्वारमहं सौमित्रिणा सह।
निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामि सबलो यत्र रावणः॥ ३१॥
वानरेन्द्रश्च बलवानृक्षराजश्च वीर्यवान्।
राक्षसेन्द्रानुजश्चैव गुल्मे भवतु मध्यमे॥ ३२॥
न चैव मानुषं रूपं कार्यं हरिभिराहवे।
एषा भवतु नः संज्ञा युद्धेऽस्मिन् वानरे बले॥ ३३॥
वानरा एव नश्चिह्नं स्वजनेऽस्मिन् भविष्यति।
वयं तु मानुषेणैव सप्त योत्स्यामहे परान्॥ ३४॥
अहमेव सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन महौजसा।
आत्मना पञ्चमश्चायं सखा मम विभीषणः॥ ३५॥
स रामः कृत्यसिद्ध्यर्थमेवमुक्त्वा विभीषणम्।
सुवेलारोहणे बुद्धिं चकार मतिमान् प्रभुः।
रमणीयतरं दृष्ट्वा सुवेलस्य गिरेस्तटम्॥ ३६॥
ततस्तु रामो महता बलेन
प्रच्छाद्य सर्वां पृथिवीं महात्मा।
प्रहृष्टरूपोऽभिजगाम लङ्कां
कृत्वा मतिं सोऽरिवधे महात्मा॥ ३७॥

English Griffith

Lords of the legions of the wood,
The chieftains with Vibhishaṇ stood,
And, strangers in the foeman’s land,
Their hopes and fears in council scanned:

“See, see where Lanká’s towers ascend,
Which Rávaṇ’s power and might defend,
Which Gods, Gandharvas, fiends would fail
To conquer, if they durst assail.
How shall our legions pass within,
The city of the foe to win,
With massive walls and portals barred
Which Rávaṇ keeps with surest guard?”
With anxious looks the walls they eyed:
And sage Vibhishaṇ thus replied:
“These lords of mine⁹⁴⁶ can answer: they
Within the walls have found their way,
The foeman’s plan and order learned,
And hither to my side returned.
Now, Ráma, let my tongue declare
How Rávaṇ’s hosts are stationed there.
Prahasta heads, in warlike state,
His legions at the eastern gate.
To guard the southern portal stands
Mahodar, girt by Rákshas bands,
Where mighty Mahápárśva, sent
By Rávaṇ’s hest, his aid has lent.
Guard of the gate that fronts the west
Is valiant Indrajít, the best
Of warriors, Rávaṇ’s joy and pride;
And by the youthful chieftain’s side
Are giants, armed for fierce attacks
With sword and mace and battle-axe.
North, where approach is dreaded most,
The king, encompassed with a host
Of giants trained in war, whose hands
Wield maces, swords and lances, stands.
All these are chiefs whom Rávaṇ chose
As mightiest to resist his foes;
And each a countless army⁹⁴⁷ leads
With elephants and cars and steeds.”

Then Ráma, while his spirit burned
For battle, words like these returned:
“The eastern gate be Níla’s care,
Opponent of Prahasta there.
The southern gate, with troops arrayed
Let Angad, Báli’s son, invade.
The gate that fronts the falling sun
Shall be by brave Hanúmán won;
Soon through its portals shall he lead
His myriads of Vánar breed.
The gate that fronts the north shall be
Assailed by Lakshmaṇ and by me,
For I myself have sworn to kill
The tyrant who delights in ill.
Armed with the boon which Brahmá gave,
The Gods of heaven he loves to brave,
And through the trembling worlds he flies,
Oppressor of the just and wise.
Thou, Jámbaván, and thou, O King
Of Vánars, all your bravest bring,
And with your hosts in dense array
Straight to the centre force your way.
But let no Vánar in the storm
Disguise him in a human form,
Ye chiefs who change your shapes at will,
Retain your Vánar semblance still.
Thus, when we battle with the foe,
Both men and Vánars will ye know,
In human form will seven appear;
Myself, my brother Lakshmaṇ here;
Vibhishaṇ, and the four he led
From Lanká’s city when he fled.”

Thus Raghu’s son the chiefs addressed:
Then, gazing on Suvela’s crest,
Transported by the lovely sight,
He longed to climb the mountain height.

Griffith’s notes (2)

The four who fled with him. Their names are Anala, Panasa, Sampáti, and Pramati.
The numbers here are comparatively moderate: ten thousand elephants, ten thousand chariots, twenty thousand horses and ten million giants.