Taittirīya Upanishad · Upanishads
Taittirīya Upanishad, Bhṛgu Vallīतैत्तिरीयोपनिषद्
10 sections. Sanskrit beside F. Max Müller’s English (Sacred Books of the East 15, 1884).
Sanskrit
तँ होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद् ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥
आख्यायिका विद्यास्तुतये, प्रियाय पुत्राय पित्रोक्तेति -- भृगुर्वै वारुणिः। वै-शब्दः प्रसिद्धानुस्मारकः, भृगुरित्येवं नामा प्रसिद्धो अनुस्मार्यते, वारुणिः वरुणस्यापत्यं वारुणिः वरुणं पितरं ब्राह्म विजिज्ञासुः उपससार उपगतवान् -- अधीहि भगवो ब्राह्म इत्यनेन मन्त्रेण। अधीहि अध्यापय कथय। स च पिता विधिवदुपसन्नाय तस्मै पुत्राय एतत् वचनं प्रोवाच -- अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रम् मनो वाचम् इति। अन्नं शरीरं तदभ्यन्तरं च प्राणम् अत्तारम् अनन्तरमुपलब्धिसाधनानि चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचम् इत्येतानि ब्राहृोपलब्धौ द्वाराण्युक्तवान्। उक्त्वा च द्वारभूतान्येतान्यन्नादीनि तं भृगुं होवाच ब्राह्मणो लक्षणम्। किं तत्? यतः यस्मात् वा इमानि ब्राहृादीनि स्तम्बपर्यन्तानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति वर्धन्ते, विनाशकाले च यत्प्रयन्ति यद्ब्राह्म प्रतिगच्छन्ति, अभिसंविशन्ति तादात्म्यमेव प्रतिपद्यन्ते, उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु यदात्मतां न जहति भूतानि, तदेतद्ब्राह्मणो लक्षणम्, तद्ब्राह्म विजिज्ञासस्व विशेषेण ज्ञातुमिच्छस्व; यदेवंलक्षणं ब्राह्म तदन्नादिद्वारेण प्रतिपद्यस्वेत्यर्थः। श्रुत्यन्तरं च -- 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुस्ते निचिक्युब्र्राह्म पुराणमग्र्यम् ' इति ब्राहृोपलब्धौ द्वाराण्येतानीति दर्शयति। स भृगुः ब्राहृोपलब्धिद्वाराणि ब्राह्मलक्षणं च श्रुत्वा पितुः, तपो ब्राहृोपलब्धिसाधनत्वेन अतप्यत तप्तवान्। कुतः पुनरनुपदिष्टस्यैव तपसः साधनत्वप्रतिपत्तिर्भृगोः? सावशेषोक्तेः। अन्नादिब्राह्मणः प्रतिपत्तौ द्वारं लक्षणं च यतो वा इमानि इत्याद्युक्तवान्। सावशेषं हि तत्, साक्षाद्ब्राह्मणोऽनिर्देशात्। अन्यथा हि स्वरूपेणैव ब्राह्म निर्देष्टव्यं जिज्ञासवे पुत्राय इदमित्थंरूपं ब्राह्म इति; न चैवं निरदिशत्; किं तर्हि, सावशेषमेवोक्तवान्। अतोऽवगम्यते नूनं साधनान्तरमप्यपेक्षते पिता ब्राह्मविज्ञानं प्रतीति। तपोविशेषप्रतिपत्तिस्तु सर्वसाधकतमत्वात्; सर्वेषां हि नियतसाध्यविषयाणां साधनानां तप एव साधकतमं साधनमिति हि प्रसिद्धं लोके। तस्मात् पित्रा अनुपदिष्टमपि ब्राह्मविज्ञानसाधनत्वेन तपः प्रतिपेदे भृगुः। तच्च तपो बाह्रान्तःकरणसमाधानम्, तद्द्वारकत्वाद्ब्राह्मप्रतिपत्तेः, 'मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्रैकाग्र्यं परमं तपः। तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ' इति स्मृतेः। स च तपस्तप्त्वा।।
इति प्रथमानुवाकभाष्यम्।।
English Müller
Harih, Om! May it (the Brahman) protect us both! May it enjoy us both! May we acquire strength together! May our knowledge become bright! May we never quarrel! Peace! peace! peace 1!
Bhrigu Vâruni went to his father Varuna, saying:
Sir, teach me Brahman.' He told him this, viz. Food, breath, the eye, the ear, mind, speech.
Then he said again to him: 'That from whence these beings are born, that by which, when born, they live, that into which they enter at their death, try to know that. That is Brahman.'
He performed penance. Having performed penance--
Translator’s notes (1)
The same paragraph, as before (II, 1), occurs at the end of the Katha-upanishad, and elsewhere.
Sanskrit
तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति स तपोऽतप्यत ।
स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥
अन्नं बहति व्यजानात् विज्ञातवान्। तद्धि यतोक्तलक्षणोपेतम्। कथम्? अन्नाद्धयेव खलु इमानि भूतानि जायन्ते। अन्नेन जातानि जीवन्ति। अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति। तस्माद्युक्तमन्नस्य ब्राह्मत्वमित्यभिप्रायः। स एवं तपस्तप्त्वा, अन्नं ब्राह्मेति विज्ञाय लक्षणेन उपपत्त्या च पुनरेव संशयमापन्नः वरुणं पितरमुपसासर -- अधीहि भगवो ब्राह्मेति। कः पुनः संशयहेतुरस्येति, उच्यते -- अन्नस्योत्पत्तिदर्शनात्। तपसः पुनः पुनरुपदेशः साधनातिशयत्वावधारणार्थः। यावद्ब्राह्मणो लक्षणं निरतिशयं न भवति, यावच्च जिज्ञासा न निवर्तते, तावत्तप एव ते साधनम्; तपसैव ब्राह्म विजिज्ञासस्वेत्यर्थः। ऋज्वन्यत्।।
इति द्वितीयानुवाकभाष्यम्।।
English Müller
He perceived that food is Brahman, for from food these beings are produced; by food, when born, they live; and into food they enter at their death.
Having perceived this, he went again to his father Varuna, saying: 'Sir, teach me Brahman.' He said to him: 'Try to know Brahman by penance, for penance is (the means of knowing) Brahman.'
He performed penance. Having performed penance--
Sanskrit
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥
English Müller
He perceived that breath 1 is Brahman, for from breath these beings are born; by breath, when born, they live; into breath they enter at their death.
Having perceived this, he went again to his father Varuna, saying: 'Sir, teach me Brahman.' He said to him: 'Try to know Brahman by penance, for penance is (the means of knowing) Brahman.'
He performed penance. Having performed penance--
Translator’s notes (1)
Or life; see Brih. Âr. Up. IV, 1, 3.
Sanskrit
तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥
English Müller
He perceived that mind (manas) is Brahman, for from mind these beings are born; by mind, when born, they live; into mind they enter at their death.
Having perceived this, he went again to his father Varuna, saying: 'Sir, teach me Brahman.' He said to him: 'Try to know Brahman by penance, for penance is (the means of knowing) Brahman.'
He performed penance. Having performed penance--
Sanskrit
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥
English Müller
He perceived that understanding (vigñâna) was Brahman, for from understanding these beings are born; by understanding, when born, they live; into understanding they enter at their death.
Having perceived this, he went again to his father Varuna, saying--'Sir, teach me Brahman.' He said to him: 'Try to know Brahman by penance, for penance is (the means of knowing) Brahman.'
p. 66
He performed penance. Having performed penance--
Sanskrit
सैषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ १ ॥
एवं तपसा विशुद्धात्मा प्राणादिषु साकल्येन ब्राह्मलक्षणमपश्यन् शनैः शनैः अन्तरनुप्रविश्य अन्तरतममानन्दं ब्राह्म विज्ञातवान् तपसैव साधनेन भृगुः; तस्मात् ब्राह्म विजिज्ञासुना बाह्रान्तःकरणसमाधानलक्षणं परमं तपः साधनमनुष्ठेयमिति प्रकरणार्थः। अधुना आख्यायिकां च उपसंह्मत्य श्रुतिः स्वेन वचनेन आख्यायिकानिर्वत्र्यर्थमाचष्टे। सैषा भार्गवी भृगुणा विदिता वरुणेन प्रोक्ता वारुणी विद्या परमे व्योमन् ह्मदयाकाशगुहायां परमे आनन्दे अद्वैते प्रतिष्ठिता परिसमाप्ता अन्नमयादात्मनोऽधिप्रवृत्ता। य एवमन्योऽपि तपसैव साधनेन अनेनैव क्रमेण अनुप्रविश्य आनन्दं ब्राह्म वेद, स एवं विद्याप्रतिष्ठानात् प्रतितिष्ठति आनन्दे परमे ब्राह्मणि, ब्राह्मैव भवतीत्यर्थः। दृष्टं च फलं तस्योच्यते -- अन्नवान् प्रभूतमन्नमस्य विद्यत इत्यन्नवान्; सत्तामात्रेण तु सर्वो हि अन्नावानिति विद्याया विशेषो न स्यात्। एवमन्नमत्तीत्यन्नादः, दीप्ताग्निर्भवतीत्यर्थः। महान्भवति। केन महत्त्वमित्यत आह -- प्रजया पुत्रादिना पशुभिः गवाश्वादिभिः ब्राह्मवर्चसेन शमदमज्ञानादिनिमित्तेन तेजसा। महान्भवति कीत्र्या ख्यात्या शुभाचारनिमित्तया।।
इति षष्ठानुवाकभाष्यम्।।
English Müller
He perceived that bliss is Brahman, for from bliss these beings are born; by bliss, when born, they live; into bliss they enter at their death.
This is the knowledge of Bhrigu and Varuna 1, exalted in the highest heaven (in the heart). He who knows this becomes exalted, becomes rich in food, and able to eat food (healthy), becomes great by offspring, cattle, and the splendour of his knowledge (of Brahman), great by fame.
Sanskrit
स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ १ ॥
किं च, अन्नेन द्वारभूतेन ब्राह्म विज्ञातं यस्मात्, तस्मात् गुरुमिव अन्नं न निन्द्यात्; तत् अस्य एवं ब्राह्मविदो व्रतम् उपदिश्यते। व्रतोपदेशो अन्नस्तुतये, स्तुतिभाक्त्वं च अन्नत्य ब्राहृोपलब्ध्युपायत्वात्। प्राणो वा अन्नम्, शरीरान्तर्भावात्प्राणस्य। यत् यस्यान्तः प्रतिष्ठितं भवति, तत्तस्यान्नं भवती ति। शरीरे च प्राणः प्रतिष्ठितः, तस्मात् प्राणोऽन्नं शरीरमन्नादम्। तथा शरीरमप्यन्नं प्राणोऽन्नादः। कस्मात् प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्? तन्निमित्तत्वाच्छरीरस्थितेः। तस्मात् तदेतत् उभयं शरीरं प्राणश्च अन्नमन्नादश्च। येनान्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितं तेनान्नम्; येनान्योन्यस्य प्रतिष्ठा तेनान्नादः। तस्मात् प्राणः शरीरं च उभयमन्नमन्नादं च। स य एवम् एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति अन्नान्नादात्मनैव। किं च, अन्नवानन्नादो भवतीत्यादि पूर्ववत्।।
इति सप्तमानुवाकभाष्यम्।।
English Müller
Let him never abuse food, that is the rule.
Breath is food 2, the body eats the food. The body rests on breath, breath rests on the body. This is the food resting on food. He who knows this food resting on food 3, rests exalted, becomes rich in food, and able to cat food (healthy), becomes great by offspring, cattle, and the splendour of his knowledge (of Brahman), great by fame.
Sanskrit
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या ॥ १ ॥
अन्नं न परिचक्षीत न परिहरेत्। तद्व्रतं पूर्ववत्स्तुत्यर्थम्। तदेवं शुभाशुभकल्पनया अपरिह्यीयमाणं स्तुतं महीकृतमन्नं स्यात्। एवं यतोक्तमुत्तरेष्वपि आपो वा अन्नम् इत्यादिषु योजयेत्।।
इति अष्टमानुवाकभाष्यम्।।
English Müller
Let him never shun food, that is the rule. Water is food, the light eats the food. The light rests on water, water rests on light. This is the food resting
p. 67
on food 4. He who knows this food resting on food, rests exalted, becomes rich in food, and able to eat food (healthy), becomes great by offspring, cattle, and the splendour of his knowledge (of Brahman), great by fame.
Translator’s notes (4)
Taught by Varuna, learnt by Bhrigu Vâruni.
Because, like food, it is inside the body.
The interdependence of food and breath. The object of this discussion is to show (see Saṅkara's commentary, p. 135) that the world owes its origin to there being an enjoyer (subject) and what is enjoyed (object), but that this distinction does not exist in the Self.
The interdependence of water and light.
Sanskrit
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान्कीर्त्या ॥ १ ॥
अप्सु ज्योतिः इत्यब्ज्योतिषोरन्नान्नादगुणत्वेनोपासकस्य अन्नस्य बहुकरणं व्रतम्।।
इति नवमानुवाकभाष्यम्।।
English Müller
Let him acquire much food, that is the rule. Earth is food, the ether eats the food. The ether rests on the earth, the earth rests on the ether. This is the food resting on food. He who knows this food resting on food, rests exalted, becomes rich in food, and able to eat food (healthy), becomes great by offspring, cattle, and the splendour of his knowledge (of Brahman), great by fame.
Sanskrit
एतद्वै मुखतोऽन्नँराद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्नँराध्यते । एतद्वै मध्यतोऽन्नँराद्धम् । मध्यतोऽस्मा अन्नँराध्यते । एदद्वा अन्ततोऽन्नँराद्धम् ।
अन्ततोऽस्मा अन्नँराध्यते ॥ १ ॥
तथा पृथिव्याकाशोपासकस्य वसतौ वसतिनिमित्तं कंचन कंचिदपि न प्रत्याचक्षीत, वसत्यर्थमागतं न निवारयेदित्यर्थः। वासे च दत्ते अवश्यं हि अशनं दातव्यम्। तस्माद्यया कया च विधया येन केन च प्रकारेण बह्वन्नं प्राप्नुयात् बह्वन्नसंग्रहं कुर्यादित्यर्थः। यस्मादन्नवन्तो विद्वांसः अभ्यागताय अन्नार्थिने अराधि संसिद्धम् अस्मै अन्नम् इत्याचक्षते, न नास्तीति प्रत्याख्यानं कुर्वन्ति, तस्माच्च हेतोः बह्वन्नं प्राप्नुयादिति पूर्वेण संबन्धः। अपि च अन्नदानस्य माहात्म्यमुच्यते -- यथा यत्कालं प्रयच्छत्यन्नम्, तथा तत्कालमेव प्रत्युपनमते। कथमिति तदेतदाह -- एतद्वै अन्नं मुखतः मुख्ये प्रथमे वयसि मुख्यया वा वृत्त्या पूजापुरःसरमभ्यागतायान्नार्थिने राद्धं संसिद्धं प्रयच्छतीति वाक्यशेषः। तस्य किं फलं स्यादिति, उच्यते -- मुखतः पूर्वे वयसि मुख्यया वा वृत्त्या अस्मै अन्नदाय अन्नं राध्यते; यथादत्तमुपतिष्ठत इत्यर्थः। एवं मध्यतो मध्यमे वयसि मध्यमेन च उपचारेण; तथा अन्ततः अन्ते वयसि जघन्येन च उपचारेण परिभवेन तथैवास्मै राध्यते संसिध्यत्यन्नम्।।
य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मेति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ ।
इति मानुषीः समाज्ञाः । अथ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति ॥ २ ॥
य एवं वेद य एवमन्नस्य यथोक्तं माहात्म्यं वेद तद्दानस्य च फलम्, तस्य यथोक्तं फलमुपनमते। इदानीं ब्राह्मण उपासनप्रकारः उच्यते -- क्षेम इति वाचि। क्षेमो नाम उपात्तपरिरक्षणम्। ब्राह्म वाचि क्षेमरूपेण प्रतिष्ठितमित्युपास्यम्। योगक्षेम इति, योगः अनुपात्तस्योपादानम्। तौ हि योगक्षेमौ प्राणपानयोः बलवतोः सतोर्भवतः यद्यपि, तथापि न प्राणापाननिमित्तावेव; किं तर्हि, ब्राह्मनिमित्तौ। तस्माद्ब्राह्म योगक्षेमात्मना प्राणापानयोः प्रतिष्ठितमित्युपास्यम्। एवमुत्तरेष्वन्येषु तेन तेन आत्मना ब्राह्मैवोपास्यम्। कर्मणो ब्राह्मनिर्वत्र्यत्वात् हस्तयोः कर्मात्मना ब्राह्म प्रतिष्ठितमित्युपास्यम्। गतिरिति पादयोः। विमुक्तिरिति पायौ। इत्येता मानुषीः मनुष्येषु भवा मानुष्याः समाज्ञाः, आध्यात्मिक्यः समाज्ञा ज्ञानानि विज्ञानान्युपासनानीत्यर्थः। अथ अनन्तरं दैवीः दैव्यः देवेषु भवाः समाज्ञा उच्यन्ते। तृप्तिरिति वृष्टौ। वृष्टेरन्नादिद्वारेण तृप्तिहेतुत्वाद्ब्राह्मैव तृप्त्यात्मना वृष्टौ व्यवस्थितमित्युपास्यम्; तथा अन्येषु तेन तेनात्मना ब्राह्मैवोपास्यम्। तथा बलरूपेण विद्युति।।
यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान् भवति ।
तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति ॥ ३ ॥
यशोरूपेण पशुषु। ज्योतिरूपेण नक्षत्रेषु। प्रजातिः अमृतम् अमृतत्वप्राप्तिः पुत्रेण ऋणविमोक्षद्वारेण आनन्दः सुखमित्येतत्सर्वमुपस्थनिमित्तं ब्राह्मैव अनेनात्मना उपस्थे प्रतिष्ठितमित्युपास्यम्। सर्वं हि आकाशे प्रतिष्ठितम्; अतो यत्सर्वमाकाशे तद्ब्राह्मैवेत्युपास्यम्; तच्चाकाशं ब्राह्मैव। तस्मात् तत् सर्वस्य प्रतिष्ठेत्युपासीत। प्रतिष्ठागुणोपासनात् प्रतिष्ठावान् भवति। एवं सर्वेष्वपि। यद्यत्राधिगतं फलम्, तत् ब्राह्मैव; तदुपासनांत्तद्वान्भवतीति द्रष्टव्यम्; श्रुत्यन्तराच्च -- ' तं यथा यथोपासते तदेव भवति ' इति। तन्मह इत्युपासीत। महः महत्त्वगुणवत् तदुपासीत। महान्भवति इत्युपासीत। मननं मनः। मानवान्भवति मननसमर्थो भवति।।
तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत ।
पर्येण म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः । परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः ॥ ४ ॥
तन्नम इत्युपासीत नमनं नमः नमनगुणवत् तदुपासीत। नम्यन्ते प्रह्वीभवन्ति अस्मै उपासित्रे कामाः काम्यन्त इति भोग्या विषया इत्यर्थः। तद्ब्राह्मेत्युपासीत। ब्राह्म परिबृढतममित्युपासीत। ब्राह्मवान् तद्गुणो भवति। तद्ब्राह्मणः परिमर इत्युपासीत ब्राह्मणः परिमरः परिम्रियन्तेऽस्मिन्पञ्च देवता विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निरित्येताः। अतः वायुः परिमरः, श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेः। स एवायं वायुराकाशेनानन्य इत्याकाशो ब्राह्मणः परिमरः; तस्मादाकाशं वाय्वात्मानं ब्राह्मणः परिमर इत्युपासीत। एनम् एवविदं प्रतिस्पर्धिनो द्विषन्तः; अद्विषन्तोऽपि सपत्ना यतो भवन्ति, अतो विशेष्यन्ते द्विषन्तः; सपत्ना इति। एनं द्विषन्तः सपत्नाः ते परिम्रियन्ते प्राणान् जहति। किं च, ये च अप्रिया अस्य भ्रातृव्या अद्विषन्तोऽपि ते च परिम्रियन्ते।।
'प्राणो वा अन्नं शरीरमन्नादम् ' इत्यारभ्य आकाशान्तस्य कार्यस्यैव अन्नान्नादत्वमुक्तम्। उक्तं नाम -- किं तेन? तेनैतत्सिद्धं भवति -- कार्यविषय एव भोज्यभोक्तृत्वकृतः संसारः, न त्वात्मनीति। आत्मनि तु भ्रान्त्या उपचर्यते। नन्वात्मापि परमात्मनः कार्यम्, ततो युक्तः तस्य संसार इति; न, असंसारिण एव प्रवेशश्रुतेः। 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् ' इत्याकाशादिकारणस्य हि असंसारिण एव परमात्मनः कार्येष्वनुप्रवेशः श्रूयते। तस्मात्कार्यानुप्रविष्टो जीव आत्मा पर एव असंसारी; सृष्ट्वा अनुप्राविशदिति समानकर्तृत्वोपपत्तेश्च। सर्गप्रवेशक्रिययोश्चैकश्चेत्कर्ता, ततः क्त्वाप्रत्ययो युक्तः। प्रविष्टस्य तु भावान्तरापत्तिरिति चेत्, न; प्रवेशस्यान्यार्थत्वेन प्रत्याख्यातत्वात्। 'अनेन जीवेन ' इति विशेषश्रुतेः धर्मान्तरेणानुप्रवेश इति चेत्, न; 'तत्सत्यम् स आत्मा तत्त्वमसि ' इति सामानाधिकरण्यात्। दृष्टं जीवस्य संसारित्वमिति चेत्, न; उपलब्धुरनुपलभ्यत्वात्। संसारधर्माविशिष्ट आत्मोपलभ्यत इति चेत्, न; धर्माणां धर्मिणोऽव्यतिरेकात् कर्मत्वानुपपत्तेः। उष्णप्रकाशयोर्दाह्रप्रकाश्यत्वानुपपत्तिवत् त्रासादिदर्शनाद्दुःखित्वाद्यनुमीयत इति चेत्, न; त्रासादेर्दुःखस्य च उपलभ्यमानत्वात् नोपलब्धृधर्मत्वम्। कापिलकाणादादितर्कशास्त्रविरोध इति चेत्, न; तेषां मूलाभावे वेदविरोधे च भ्रान्तत्वोपपत्तेः। श्रुत्युपपत्तिभ्यां च सिद्धम् आत्मनोऽसंसारित्वम्, एकत्वाच्च। कथमेकत्वमिति, उच्यते -- स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः इत्येवमादि पूर्ववत्सर्वम्।।
स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।
एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमाँल्लोकन्कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् ।
एतत् साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु ॥ ५ ॥
अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादो३ऽहमन्नादो३ऽअहमन्नादः । अहँश्लोककृदहँश्लोककृदहँश्लोककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य ।
पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना३भायि । यो मा ददाति स इदेव मा३ऽऽवाः । अहमन्नमन्नमदन्तमा३द्मि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवा३म् ।
सुवर्णज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ६ ॥
ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।
॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
English Müller
1. Let him never turn away (a stranger) from his house, that is the rule. Therefore a man should by all means acquire much food, for (good) people say (to the stranger): 'There is food ready for him.' If he gives food amply, food is given to him amply. If he gives food fairly, food is given to him fairly. If he gives food meanly, food is given to him meanly.
2. He who knows this, (recognises and worships Brahman 1) as possession in speech, as acquisition and possession in up-breathing (prâna) and down-breathing (apâna); as action in the hands; as walking in the feet; as voiding in the anus. These are the human recognitions (of Brahman as manifested in human actions). Next follow the recognitions (of
p. 68
[paragraph continues] Brahman) with reference to the Devas, viz. as satisfaction in rain; as power in lightning;
3. As glory in cattle; as light in the stars; as procreation, immortality, and bliss in the member; as everything in the ether. Let him worship that (Brahman) as support, and he becomes supported. Let him worship that (Brahman) as greatness (mahah), and he becomes great. Let him worship that (Brahman) as mind, and he becomes endowed with mind.
4. Let him worship that (Brahman) as adoration, and all desires fall down before him in adoration. Let him worship that (Brahman) as Brahman, and he will become possessed of Brahman. Let him worship this as the absorption of the gods 2 in Brahman, and the enemies who hate him will die all around him, all around him will die the foes whom he does not love.
He 3 who is this (Brahman) in man, and he who is that (Brahman) in the sun, both are one.
5. He who knows this, when he has departed this world, after reaching and comprehending the Self which consists of food, the Self which consists of breath, the Self which consists of mind, the Self which consists of understanding, the Self which consists of bliss, enters and takes possession of these worlds, and having as much food as he likes, and assuming as many forms as he likes, he sits down singing this Sâman (of Brahman): 'Hâvu, hâvu, hâvu!
p. 69
6. 'I am food (object), I am food, I am food! I am the eater of food (subject), I am the eater of food, I am the eater of food! I am the poet (who joins the two together), I am the poet, I am the poet! I am the first-born of the Right (rita). Before the Devas I was in the centre of all that is immortal. He who gives me away, he alone preserves me: him who eats food, I eat as food.
'I overcome the whole world, I, endowed with golden light 4. He who knows this, (attains all this).' This is the Upanishad 5.
Translator’s notes (5)
Brâhmana upâsanaprakâtrah.
Cf. Kaush. Up. II, 12. Here the absorption of the gods of fire, sun, moon, and lightning in the god of the air (vâyu) is described. Saṅkara adds the god of rain, and shows that air is identical with ether.
Cf. II, 8.
If we read suvarnagyotih. The commentator reads suvar na gyotih. i.e. the light is like the sun.
After the Anukramanî follows the same invocation as in the beginning of the third Vallî, 'May it protect us both,' &c.