Ramayana · Book VI · Yuddha Kāṇḍa
Ramayana, Book VI, Canto 118: Sítá’s Replyयुद्धकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.116.
Sanskrit
एवमुक्ता तु वैदेही परुषं रोमहर्षणम्।
राघवेण सरोषेण श्रुत्वा प्रव्यथिताभवत्॥ १॥
सा तदाश्रुतपूर्वं हि जने महति मैथिली।
श्रुत्वा भर्तुर्वचो घोरं लज्जयावनताभवत्॥ २॥
प्रविशन्तीव गात्राणि स्वानि सा जनकात्मजा।
वाक्शरैस्तैः सशल्येव भृशमश्रूण्यवर्तयत्॥ ३॥
ततो बाष्पपरिक्लिन्नं प्रमार्जन्ती स्वमाननम्।
शनैर्गद्गदया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत्॥ ४॥
किं मामसदृशं वाक्यमीदृशं श्रोत्रदारुणम्।
रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृतामिव॥ ५॥
न तथास्मि महाबाहो यथा मामवगच्छसि।
प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे॥ ६॥
पृथक्स्त्रीणां प्रचारेण जातिं त्वं परिशङ्कसे।
परित्यजैनां शङ्कां तु यदि तेऽहं परीक्षिता॥ ७॥
यदहं गात्रसंस्पर्शं गतास्मि विवशा प्रभो।
कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति॥ ८॥
मदधीनं तु यत् तन्मे हृदयं त्वयि वर्तते।
पराधीनेषु गात्रेषु किं करिष्याम्यनीश्वरी॥ ९॥
सह संवृद्धभावेन संसर्गेण च मानद।
यदि तेऽहं न विज्ञाता हता तेनास्मि शाश्वतम्॥ १०॥
प्रेषितस्ते महावीरो हनुमानवलोककः।
लङ्कास्थाहं त्वया राजन् किं तदा न विसर्जिता॥ ११॥
प्रत्यक्षं वानरस्यास्य तद्वाक्यसमनन्तरम्।
त्वया संत्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया॥ १२॥
न वृथा ते श्रमोऽयं स्यात् संशये न्यस्य जीवितम्।
सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायं विफलस्तव॥ १३॥
त्वया तु नृपशार्दूल रोषमेवानुवर्तता।
लघुनेव मनुष्येण स्त्रीत्वमेव पुरस्कृतम्॥ १४॥
अपदेशेन जनकान्नोत्पत्तिर्वसुधातलात्।
मम वृत्तं च वृत्तज्ञ बहु ते न पुरस्कृतम्॥ १५॥
न प्रमाणीकृतः पाणिर्बाल्ये मम निपीडितः।
मम भक्तिश्च शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम्॥ १६॥
इति ब्रुवन्ती रुदती बाष्पगद्गदभाषिणी।
उवाच लक्ष्मणं सीता दीनं ध्यानपरायणम्॥ १७॥
चितां मे कुरु सौमित्रे व्यसनस्यास्य भेषजम्।
मिथ्यापवादोपहता नाहं जीवितुमुत्सहे॥ १८॥
अप्रीतेन गुणैर्भर्त्रा त्यक्ताया जनसंसदि।
या क्षमा मे गतिर्गन्तुं प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम्॥ १९॥
एवमुक्तस्तु वैदेह्या लक्ष्मणः परवीरहा।
अमर्षवशमापन्नो राघवं समुदैक्षत॥ २०॥
स विज्ञाय मनश्छन्दं रामस्याकारसूचितम्।
चितां चकार सौमित्रिर्मते रामस्य वीर्यवान्॥ २१॥
नहि रामं तदा कश्चित् कालान्तकयमोपमम्।
अनुनेतुमथो वक्तुं द्रष्टुं वाप्यशकत् सुहृत्॥ २२॥
अधोमुखं स्थितं रामं ततः कृत्वा प्रदक्षिणम्।
उपावर्तत वैदेही दीप्यमानं हुताशनम्॥ २३॥
प्रणम्य दैवतेभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च मैथिली।
बद्धाञ्जलिपुटा चेदमुवाचाग्निसमीपतः॥ २४॥
यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवात्।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः॥ २५॥
यथा मां शुद्धचारित्रां दुष्टां जानाति राघवः।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः॥ २६॥
कर्मणा मनसा वाचा यथा नातिचराम्यहम्।
राघवं सर्वधर्मज्ञं तथा मां पातु पावकः॥ २७॥
आदित्यो भगवान् वायुर्दिशश्चन्द्रस्तथैव च।
अहश्चापि तथा संध्ये रात्रिश्च पृथिवी तथा।
यथान्येऽपि विजानन्ति तथा चारित्रसंयुताम्॥ २८॥
एवमुक्त्वा तु वैदेही परिक्रम्य हुताशनम्।
विवेश ज्वलनं दीप्तं निःशङ्केनान्तरात्मना॥ २९॥
जनश्च सुमहांस्तत्र बालवृद्धसमाकुलः।
ददर्श मैथिलीं दीप्तां प्रविशन्तीं हुताशनम्॥ ३०॥
सा तप्तनवहेमाभा तप्तकाञ्चनभूषणा।
पपात ज्वलनं दीप्तं सर्वलोकस्य संनिधौ॥ ३१॥
ददृशुस्तां विशालाक्षीं पतन्तीं हव्यवाहनम्।
सीतां सर्वाणि रूपाणि रुक्मवेदिनिभां तदा॥ ३२॥
ददृशुस्तां महाभागां प्रविशन्तीं हुताशनम्।
ऋषयो देवगन्धर्वा यज्ञे पूर्णाहुतीमिव॥ ३३॥
प्रचुक्रुशुः स्त्रियः सर्वास्तां दृष्ट्वा हव्यवाहने।
पतन्तीं संस्कृतां मन्त्रैर्वसोर्धारामिवाध्वरे॥ ३४॥
ददृशुस्तां त्रयो लोका देवगन्धर्वदानवाः।
शप्तां पतन्तीं निरये त्रिदिवाद् देवतामिव॥ ३५॥
तस्यामग्निं विशन्त्यां तु हाहेति विपुलः स्वनः।
रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः॥ ३६॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशाधिकशततमः सर्गः ॥ ११६ ॥
English Griffith
Struck down with overwhelming shame
She shrank within her trembling frame.
Each word of Ráma’s like a dart
Had pierced the lady to the heart;
And from her sweet eyes unrestrained
The torrent of her sorrows, rained.
Her weeping eyes at length she dried,
And thus mid choking sobs replied:
“Canst thou, a high-born prince, dismiss
A high-born dame with speech like this?
Such words befit the meanest hind,
Not princely birth and generous mind,
By all my virtuous life I swear
I am not what thy words declare.
If some are faithless, wilt thou find
No love and truth in womankind?
Doubt others if thou wilt, but own
The truth which all my life has shown.
If, when the giant seized his prey,
Within his hated arms I lay,
And felt the grasp I dreaded, blame
Fate and the robber, not thy dame.
What could a helpless woman do?
My heart was mine and still was true,
Why when Hanúmán sent by thee
Sought Lanká’s town across the sea,
Couldst thou not give, O lord of men,
Thy sentence of rejection then?
Then in the presence of the chief
Death, ready death, had brought relief,
Nor had I nursed in woe and pain
This lingering life, alas in vain.
Then hadst thou shunned the fruitless strife
Nor jeopardied thy noble life,
But spared thy friends and bold allies
Their vain and weary enterprise.
Is all forgotten, all? my birth,
Named Janak’s child, from fostering earth?
That day of triumph when a maid
My trembling hand in thine I laid?
My meek obedience to thy will,
My faithful love through joy and ill,
That never failed at duty’s call—
O King, is all forgotten, all?”
To Lakshmaṇ then she turned and spoke
While sobs and sighs her utterance broke:
“Sumitrá’s son, a pile prepare,
My refuge in my dark despair.
I will not live to bear this weight
Of shame, forlorn and desolate.
The kindled fire my woes shall end
And be my best and surest friend.”
His mournful eyes the hero raised
And wistfully on Ráma gazed,
In whose stern look no ruth was seen,
No mercy for the weeping queen.
No chieftain dared to meet those eyes,
To pray, to question or advise.
The word was passed, the wood was piled
And fain to die stood Janak’s child.
She slowly paced around her lord,
The Gods with reverent act adored,
Then raising suppliant hands the dame
Prayed humbly to the Lord of Flame:
“As this fond heart by virtue swayed
From Raghu’s son has never strayed,
So, universal witness, Fire
Protect my body on the pyre,
As Raghu’s son has idly laid
This charge on Sítá, hear and aid.”
She ceased: and fearless to the last
Within the flame’s wild fury passed.
Then rose a piercing cry from all
Dames, children, men, who saw her fall
Adorned with gems and gay attire
Beneath the fury of the fire.