Ramayana, Book II, Canto 79: Bharat’s Commandsअयोध्याकाण्डम्

Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 2.79.

79Sanskrit sarga 2.79 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः ॥२-७९॥
ततः प्रभात समये दिवसे अथ चतुर्दशे ।
समेत्य राज कर्तारः भरतम् वाक्यम् अब्रुवन् ॥२-७९-१॥
गतः दशरथः स्वर्गम् यो नो गुरुतरः गुरुः ।
रामम् प्रव्राज्य वै ज्येष्ठम् लक्ष्मणम् च महा बलम् ॥२-७९-२॥
त्वम् अद्य भव नो राजा राज पुत्र महा यशः ।
सम्गत्या न अपराध्नोति राज्यम् एतत् अनायकम् ॥२-७९-३॥
आभिषेचनिकम् सर्वम् इदम् आदाय राघव ।
प्रतीक्षते त्वाम् स्व जनः श्रेणयः च नृप आत्मज ॥२-७९-४॥
राज्यम् गृहाण भरत पितृ पैतामहम् महत् ।
अभिषेचय च आत्मानम् पाहि च अस्मान् नर ऋषभ ॥२-७९-५॥
आभिषेचनिकम् भाण्डम् कृत्वा सर्वम् प्रदक्षिणम् ।
भरतः तम् जनम् सर्वम् प्रत्युवाच धृत व्रतः ॥२-७९-६॥
ज्येष्ठस्य राजता नित्यम् उचिता हि कुलस्य नः ।
न एवम् भवन्तः माम् वक्तुम् अर्हन्ति कुशला जनाः ॥२-७९-७॥
रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति मही पतिः ।
अहम् तु अरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पन्च च ॥२-७९-८॥
युज्यताम् महती सेना चतुर् अन्ग महा बला ।
आनयिष्याम्य् अहम् ज्येष्ठम् भ्रातरम् राघवम् वनात् ॥२-७९-९॥
आभिषेचनिकम् चैव सर्वम् एतत् उपस्कृतम् ।
पुरः कृत्य गमिष्यामि राम हेतोर् वनम् प्रति ॥२-७९-१०॥
तत्र एव तम् नर व्याघ्रम् अभिषिच्य पुरः कृतम् ।
आनेष्यामि तु वै रामम् हव्य वाहम् इव अध्वरात् ॥२-७९-११॥
न सकामा करिष्यामि स्वम् इमाम् मातृ गन्धिनीम् ।
वने वत्स्याम्य् अहम् दुर्गे रामः राजा भविष्यति ॥२-७९-१२॥
क्रियताम् शिल्पिभिः पन्थाः समानि विषमाणि च ।
रक्षिणः च अनुसम्यान्तु पथि दुर्ग विचारकाः ॥२-७९-१३॥
एवम् सम्भाषमाणम् तम् राम हेतोर् नृप आत्मजम् ।
प्रत्युवाच जनः सर्वः श्रीमद् वाक्यम् अनुत्तमम् ॥२-७९-१४॥
एवम् ते भाषमाणस्य पद्मा श्रीर् उपतिष्ठताम् ।
यः त्वम् ज्येष्ठे नृप सुते पृथिवीम् दातुम् इच्चसि ॥२-७९-१५॥
अनुत्तमम् तत् वचनम् नृप आत्मज ।
प्रभाषितम् सम्श्रवणे निशम्य च ।
प्रहर्षजाः तम् प्रति बाष्प बिन्दवो ।
निपेतुर् आर्य आनन नेत्र सम्भवाः ॥२-७९-१६॥
ऊचुस् ते वचनम् इदम् निशम्य हृष्टाः ।
सामात्याः सपरिषदो वियात शोकाः ।
पन्थानम् नर वर भक्तिमान् जनः च ।
व्यादिष्टः तव वचनाच् च शिल्पि वर्गः ॥२-७९-१७॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः ॥२-७९॥

English Griffith

Now when the sun’s returning ray
Had ushered in the fourteenth day,
The gathered peers of state addressed
To Bharat’s ear their new request:
“Our lord to heaven has parted hence,
Long served with deepest reverence;
Ráma, the eldest, far from home,
And Lakshmaṇ, in the forest roam.
O Prince, of mighty fame, be thou
Our guardian and our monarch now,
Lest secret plot or foeman’s hate
Assail our unprotected state.
With longing eyes, O Lord of men,
To thee look friend and citizen,
And ready is each sacred thing
To consecrate our chosen king.
Come, Bharat, and accept thine own
Ancient hereditary throne.
Thee let the priests this day install
As monarch to preserve us all.”

Around the sacred gear he bent
His circling footsteps reverent,
And, firm to vows he would not break,
Thus to the gathered people spake:
“The eldest son is ever king:
So rules the house from which we spring:
Nor should ye, Lords, like men unwise,
With words like these to wrong advise.
Ráma is eldest born, and he
The ruler of the land shall be.
Now to the woods will I repair,
Five years and nine to lodge me there.
Assemble straight a mighty force,
Cars, elephants, and foot and horse,
For I will follow on his track
And bring my eldest brother back.
Whate’er the rites of throning need
Placed on a car the way shall lead:
The sacred vessels I will take
To the wild wood for Ráma’s sake.
I o’er the lion prince’s head
The sanctifying balm will shed,
And bring him, as the fire they bring
Forth from the shrine, with triumphing.
Nor will I let my mother’s greed
In this her cherished aim succeed:
In pathless wilds will I remain,
And Ráma here as king shall reign.
To make the rough ways smooth and clear
Send workman out and pioneer:
Let skilful men attend beside
Our way through pathless spots to guide.”
As thus the royal Bharat spake,
Ordaining all for Ráma’s sake,
The audience gave with one accord
Auspicious answer to their lord:
“Be royal Fortune aye benign
To thee for this good speech of thine,
Who wishest still thine elder’s hand
To rule with kingly sway the land.”
Their glorious speech, their favouring cries
Made his proud bosom swell:
And from the prince’s noble eyes
The tears of rapture fell.³⁵⁶

Griffith’s notes (1)

I follow in this stanza the Bombay edition in preference to Schlegel’s which gives the tears of joy to the courtiers.