Mahabharata · Book 4 · Virata Parva
Mahabharata, Book 4, Section VIIIविराटपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 4.8.
Sanskrit
विराटनगरं रम्यं गच्छमानो युधिष्ठिरः।
अस्तुवन्मनसा देवीं दुर्गां त्रिभुवनेश्वरीम् ।। 1 ।।
यशोदागर्भसंभूतां नारायणवरप्रियाम् ।
नन्दगोपकुले जातां मङ्गल्यां कुलवर्धनीम् ।। 2 ।।
कंसविद्रावणकरीमसुराणां क्षयंकरीम्।
शिलातटविनिक्षिप्तामाकाशं प्रति गामिनीम् ।। 3 ।।
वासुदेवस्य भगिनीं दिव्यमाल्यविभूषिताम्।
दिव्याम्बरधरां देवीं खङ्गखेटकधारिणीम् ।। 4 ।।
भारावतरणे पुण्ये ये स्मरन्ति सदा शिवाम् ।
तान्वै तारयते पापात्पङ्के गामिव दुर्बलाम् ।। 5 ।।
स्तोतुं प्रचक्रमे भूयो विविधैः स्तोत्रसंभवैः ।
आमन्त्र्य दर्शनाकाङ्क्षी राजा देवीं सहानुजः ।। 6 ।।
नमोस्तु वरदे कृष्णे कुमारि ब्रह्मचारिणि ।
बालार्कसदृशाकारे पूर्णचन्द्रनिभानने ।। 7 ।।
चतुर्भुजे चतुर्वक्रे पीनश्रोणिपयोधरे।
मयूरपिच्छवलये केयूराङ्गदधारिणि ।। 8 ।।
भासि देवि यथा पद्मा नारायणपरिग्रहः ।
स्वरूपं ब्रह्मचर्यं च विशदं तव खेचरि ।। 9 ।।
कृष्णच्छविसमा कृष्णा संकर्षणसमानना ।
बिभ्रती विपुलौ बाहु शक्रध्वजसमुच्छ्रयौ ।। 10 ।।
पात्री च पङ्कजी घण्टी स्त्री विशुद्धा च या भुवि ।
पाशं धनुर्महाचक्रं विविधान्यायुधानि च ।। 11 ।।
कुण्डलाभ्यां सुपूर्णाभ्यां कर्णाभ्यां च विभूषिता ।
चन्द्रविस्पर्धिना देवि मुखेन त्वं विराजसे ।। 12 ।।
मुकुटेन विचित्रेण केशबन्धेन शोभिना।
भुजङ्गाभोगवासेन श्रोणिसूत्रेण राजता ।। 13 ।।
विभ्राजसे चाऽऽबद्धेन भोगेनेवेह मन्दरः।
ध्वजेन शिखिपिच्छानामुच्छ्रितेन विराजसे ।। 14 ।।
कौमारं व्रतमास्थाय त्रिदिवं पावितं त्वया।
तेन त्वं स्तूयसे देवि त्रिदशैः पूज्यसेऽपि च ।। 15 ।।
त्रैलोक्यरक्षणार्थाय महिषासुरनाशिनि ।
प्रसन्ना मे सुरश्रेष्ठे दयां कुरु शिवा भव ।। 16 ।।
जया त्वं विजया चैव संग्रामे च जयप्रदा।
ममापि विजयं देहि वरदा त्वं च सांप्रतम् ।। 17 ।।
विन्ध्ये चैव नगश्रेष्ठे तव स्थानं हि शाश्वतम्।
कालि कालि महाकालि शीधुमांसपशुप्रिये ।। 18 ।।
कृतानुयात्रा भूतैस्त्वं वरदा कामचारिणी।
भारावतारे ये च त्वां संस्मरिष्यन्ति मानवाः ।। 19 ।।
प्रणमन्ति च ये त्वां हि प्रभाते तु नरा भुवि ।
न तेषां दुर्लभं किंचित्पुत्रतो धनतोपि वा ।। 20 ।।
दुर्गात्तारयसे दुर्गे तत्त्वं दुर्गा स्मृता जनैः ।
कान्तारेष्ववसन्नानां मग्रानां च महार्णवे।
दस्युभिर्वा निरुद्धानां त्वं गतिः परमा नृणाम् ।। 21 ।।
जलप्रतरणे चैव कान्तारेष्वटवीषु च।
ये स्मरन्ति महादेवि न च सीदन्ति ते नराः ।। 22 ।।
त्वं कीर्तिः श्रीर्धृतिः सिद्धिर्ह्रीर्विद्या संततिर्मतिः।
संध्या रात्रिः प्रभा निद्रा ज्योत्स्ना कांतिःक्षमादया ।। 23 ।।
नृणां च बन्धनं मोहं पुत्रनाशं धनक्षयम्।
व्याधिं मृत्युं भयं चैव पूजिता नाशयिष्यसि ।। 24 ।।
सोहं राज्यात्परिभ्रष्टः शरणं त्वां प्रपन्नवान् ।
प्रणतश्च यथा मूर्ध्ना तव देवि सुरेश्वरि ।। 25 ।।
त्राहि मां पद्मपत्राक्षि सत्ये सत्या भवस्व नः।
शरणं भव मे दुर्गे शरण्ये भक्तवत्सले ।। 26 ।।
एवं स्तुता हि सा देवी दर्शयामास पाण्डवम् ।
उपगम्य तु राजानमिदं वचनमब्रवीत् ।। 27 ।।
देव्युवाच ।
शृणु राजन्महाबाहो मदीयं वचनं प्रभो।
भविष्यत्यचिरादेव संग्रामे विजयस्तव ।। 28 ।।
मम प्रसादान्निर्जित्य हत्वा कौरववाहिनीम् ।
राज्यं निष्कण्टकं कृत्वा भोक्ष्यसे मेदिनीं पुनः ।। 29 ।।
भ्रातृभिः सहितो राजन्प्रीतिं प्राप्स्यसि पुष्कलाम् ।
मत्प्रसादाच्च ते सौख्यमारोग्यं च भविष्यति ।। 30 ।।
ये च संकीर्तयिष्यन्ति लोके विगतकल्मषाः।
तेषां तुष्टा प्रदास्यामि राज्यमायुर्वपुः सुतम् ।। 31 ।।
प्रवासे नगरे वाऽपि संग्रामे शत्रुसंकटे ।
अटव्यां दुर्गकान्तारे सागरे गहने गिरौ ।। 32 ।।
ये स्मरिष्यन्ति मां राजन्यथाऽहं भवता स्मृता ।
न तेषां दुर्लभं किंचितस्मिँल्लोके भविष्यति ।। 33 ।।
इदं स्तोत्रवरं भक्त्या शृणुयाद्वा पठेत वा।
तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं यास्यन्ति पाण्डवाः ।। 34 ।।
मत्प्रसादाच्च वः सर्वान्विराटनगरे स्थितान् ।
न प्रज्ञास्यन्ति कुरको नरा वा तन्निवासिनः ।। 35 ।।
इत्युक्त्वा वरदा देवी युधिष्ठिरमरिंदमम्।
रक्षां कृत्वा च पाण्डूनां तत्रैवान्तरधीयत ।।] 36 ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि
पाण्डवप्रवेशपर्वणि अष्टमोऽध्यायः ।। 8 ।।
English Ganguli
Vaisampayana said, “Then another endued with the dreadful strength and blazing in beauty, approached king Virata, with the playful gait of the lion. And holding in hand a cooking ladle and a spoon, as also an unsheathed sword of sable hue and without a spot on the blade, he came in the guise of a cook illumining all around him by his splendour like the sun discovering the whole world. And attired in black and possessed of the strength of the king of mountains, he approached the king of the Matsyas and stood before him. And beholding that king-like person before him, Virata addressed his assembled subjects saying, ‘Who is that youth, that bull among men, with shoulders broad like those of a lion, and so exceedingly beautiful? That person, never seen before, is like the sun. Revolving the matter in my mind, I cannot ascertain who he is, nor can I with even serious thoughts guess the intention of that bull among men (in coming here). Beholding him, it seems to me that he is either the king of the Gandharvas, or Purandara himself. Do ye ascertain who it is that standeth before my eyes. Let him have quickly what he seeks.’ Thus commanded by king Virata, his swift-footed messengers went up to the son of Kunti and informed that younger brother of Yudhishthira of everything the king had said. Then the high-souled son of Pandu, approaching Virata, addressed him in words that were not unsuited to his object, saying, ‘O foremost of kings, I am a cook, Vallava by name. I am skilled in dressing dishes. Do thou employ me in the kitchen!’
“Virata said, ‘I do not believe, O Vallava, that cooking is thy office. Thou resemblest the deity of a thousand eyes; and in grace and beauty and prowess, thou shinest among these all as a king!’
“Bhima replied, ‘O king of kings, I am thy cook and servant in the first place. It is not curries only of which I have knowledge, O monarch, although king Yudhishthira always used in days gone by to taste my dishes. O lord of earth, I am also a wrestler. Nor is there one that is equal to me in strength. And engaging in fight with lions and elephants, I shall, O sinless one, always contribute to thy entertainment.’
“Virata said, ‘I will even grant thee boons. Thou wilt do what thou wishest, as thou describest thyself skilled in it. I do not, however, think, that this office is worthy of thee, for thou deservest this (entire) earth girt round by the sea. But do as thou likest. Be thou the superintendent of my kitchen, and thou art placed at the head of those who have been appointed there before by me.’"
Vaisampayana continued, “Thus appointed in the kitchen, Bhima soon became the favourite of king Virata. And, O king, he continued to live there unrecognised by the other servants of Virata as also by other people!"