Mahabharata, Book 4, Section VIIविराटपर्व

Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 4.7.

7Sanskrit adhyāya 4.7 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

वैशंपायन उवाच।
स राजधानीं संप्राप्य पार्थिवोऽर्जुनमब्रवीत्।
इमानि पुरुषव्याघ्र आयुधानि परंतप।
कस्मिन्न्यासयितव्यानि गुप्तिश्चैषां कथं भवेत् ।। 1 ।।
सायुधा हि वयं तात प्रवेक्ष्यामः पुरं यदि।
समुद्वेगं जनस्यास्य करिष्यामो न संशयः ।। 2 ।।
गाण्डीवं हि नरव्याघ्र त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।
कथं नाविष्कृताः स्यामो धार्तराष्ट्रस्य मारिष ।। 3 ।।
यदीद.. धनुरादाय चरेम सजने पुरे।
क्षिप्र नः प्रतिजानीयुर्मनुष्या नात्र संशयः ।। 4 ।।
एकस्मिन्नपि विज्ञाते समयं नो व्यतीत्य च ।
भूयो द्वादशवर्षाणि प्रविशेम वनं वयम् ।। 5 ।।
तस्मात्सर्वाणि शस्त्राणि प्रच्छाद्यान्यत्र यत्र वा ।
प्रविशेम पुरश्रेष्ठं तथा सम्यक्कृतं भवेत् ।। 6 ।।
वैशंपायन उवाच।
अजातशत्रोर्वचनं श्रुत्वा चैव महायशाः।
उवाच धर्मपुत्रं तमर्जुनः परवीरहा ।। 7 ।।
इयं वने मनुष्येन्द्र महती दृश्यते शमी।
भीमशाखा दुरारोहा श्मशानस्य समीपतः ।। 8 ।।
उत्पथे चापि जातेयं मनुष्यैर्न निषेव्यते ।
विपुलाऽऽकीर्णशाखा च वायसैरुपसेविता ।। 9 ।।
स्नेहानुबद्धां पश्यामि दुरारोहामिमां शमीम् ।। 10 ।।
समीपे च श्मशानस्य गृहं नास्य विशेषतः।
समासज्यायुधान्यस्यां गच्छामो नगरं नृप ।। 11 ।।
न चास्यां चारयिष्यन्ति मनुष्याः पार्थ केचन ।। 12 ।।
धनुर्भिः पुरुषं कृत्वा चर्मकेशास्थिसंवृतम्।
उद्बन्धमिव कृत्वा च धनुर्ज्यापाशसंवृतम् ।
अस्यामायुधमासज्य गच्छाम नगरं वयम् ।। 13 ।।
एवं परिहरिष्यन्ति मनुष्या वनचारिणः ।
अत्रैवं नावबुध्यन्ते मनुष्याः केचिदायुधम् ।। 14 ।।
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा स राजानं धर्मात्मानं धनञ्जयः।
प्रचक्रमे निधानाय शश्त्राणां भरतर्षभ ।। 15 ।।
तानि सर्वाणि संनह्य पञ्च पञ्चाचलोपमाः ।
आयुधानि कलापांश्च निस्त्रिंशानतुलप्रभान् ।। 16 ।।
ततो युधिष्ठिरो राजा सहदेवमुवाच ह।
आरुह्येमां शमीं वीर निधत्स्वेहायुधानि नः ।। 17 ।।
इति संदिश्य तं पार्थः पुनरेव धनञ्जयम् ।
अब्रवीदायुधानीह निधातुं भरतर्षभः ।। 18 ।।
वैशंपायन उवाच।
येन देवान्मनुष्यांश्च पिशाचोरगराक्षसान् ।
निवातकवचांश्चापि पौलोमांश्च परंतपः ।
कालकेयांश्च दुर्धाषान्सर्वांश्चैकरथोऽजयत् ।। 19 ।।
स्फीताञ्जनपदांश्चान्यानजयत्कुरुनन्दनः।
तदुदग्रं महाघोरं सपत्नगणमूदनम्।
अपज्यमकरोत्पार्थो गाण्डीवं च भयंकरम् ।। 20 ।।
येन वीरः कुरुक्षेत्रमभ्यरक्षत्परंतपः ।
जृम्भिते च धनुःश्रेष्ठे न्यासार्थं नृपसत्तमः ।। 21 ।।
धर्मपुत्रो महातेजाः सर्वलोकवशंकरम्।
भुजङ्गभोगसदृशं मणिकाञ्चनभूषितम् ।। 22 ।।
वित्रासनं दानवानां राक्षसानां च नित्यशः ।
धनूरत्नं महातेजा जृम्भयामास पाण्डवः ।। 23 ।।
पाञ्चालान्येन संग्रामे भीमसेनोऽजयत्पुरा ।
प्रत्यषेधद्बहूनेकः सपत्नांश्चापि दिग्जये ।। 24 ।।
निशम्य यस्य विष्कारं विद्रवन्ति रणे परे ।
पर्वतस्येव दीर्णस्य विस्फोटमशनेरिव ।। 25 ।।
सैन्धवं येन राजानं जित्वा क्रुद्धः परामृशत् ।
येन क्रोधवशाञ्जघ्ने पर्वते गन्धमादने ।। 26 ।।
दिव्यं सौगन्धिकं पुष्पं येनाजैषीत्स पाण्डवः।
इन्द्राशनिसमस्पर्शं वज्रहाटकभूषितम् ।
ज्यापाशं धनुषस्तस्य भीमसेनोऽवतारयत् ।। 28 ।।
नकुलं पुनराहूय धर्मराजो युधिष्ठिरः।
उवाच येन संग्रामे सर्वशत्रूञ्जिघांससि ।। 29 ।।
सुराष्ट्राञ्जितवान्येन शार्ङ्गगाण्डीवसन्निभम् ।
सुवर्णविकृतं सारमिन्द्रायुधनिभं वरम् ।। 30 ।।
तवानुरूपं सुकृतं चापमेतदलङ्कृतम्।
तद्व्यंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुराहर ।। 31 ।।
वैशंपायन उवाच।
अजयत्पश्चिमामाशां धनुषा येन पाण्डवः।
माद्रीपुत्रो महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता ।। 32 ।।
कुले नास्ति समो रूपे यस्येति नकुलः स्मृतः ।। 33 ।।
सहदेवं च संप्रेक्ष्य पुनर्धर्मसुतोऽब्रवीत्।
कलिङ्गान्द्राक्षिणात्यांश्च मागधांश्चाजिशोभनः ।। 34 ।।
येनैव शत्रून्समरे अधाक्षीररिमर्दन।
तत्स्रंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुराहर ।। 35 ।।
वैशंपायन उवाच।
दक्षिणां दक्षिणाचारो दिशं येनाजयत्प्रभुः ।
अपज्यमकरोद्वीरः सहदेवस्तदायुधम् ।। 36 ।।
दीप्तान्खण्डांश्च सुदृढान्सुतीक्ष्णान्कनकत्सरून् ।
विविधान्क्षुरनाराचान्निस्त्रिंशांश्च शरानपि ।
आयुधानि कलापांश्च गदाश्च निदधुः सह ।। 37 ।।
अथाब्रवीद्धर्मराजः सहदेवं परन्तपः।
आरुह्येमां शमीं वीर निधत्स्वेहायुधानि नः ।। 38 ।।
इदं गोमृगमभ्याशे गतसत्वमचेतनम् ।
एतदुत्कृत्य वै वीर धनूंपि परिवेष्टय ।। 39 ।।
एवमुक्तो महाबाहुः सहदेवो यथोक्तवत् ।
शमीमारुह्य त्वरितो धनूंपि परिवेष्टयत् ।। 40 ।।
शीतवातातपभयाद्वर्पत्राणाय दुर्जयः।
तानि वीरो यथा जानन्निरावाधानि सर्वशः ।
पुनः पुनः सुसंवेष्ट्य कृत्वा सुकृतमावरम् ।। 41 ।।
यत्र चापश्यत स वै तिरोवर्पाणि वर्पति।
तत्र तानि दृढैः पाशैः सुगाढं पर्यवन्धत ।। 42 ।।
ततः परमदूरस्थमुञ्छवृत्तिकलेवरम्।
प्रायोपवेशनाच्छुष्कं स्नायुचर्मास्थिसंयुतम् ।। 43 ।।
तच्चानीय धनुर्मध्ये निबबन्धु पाण्डवाः ।
उपायकुशलाः सर्वे प्रणदन्तः समब्रुवन् ।। 44 ।।
अस्य बद्धस्य दौर्गन्ध्यान्मनुष्या वनचारिणः।
दूरात्परिहरिष्यन्ति सशवेयं शमी इति ।। 45 ।।
अथाब्रवीन्महाराजो धर्मात्मा स युधिष्ठिरः।
रञ्जुभिः सुकृतं प्राज्ञ विनिर्वध्नीहि पाण्डव ।। 46 ।।
यानि चात्र विशालानि रूढमूलानि मन्यसे।
तेपामुपरि बध्नीहि इदं विप्रकलवरम् ।। 47 ।।
वैशंपायन उवाच।
तच्छ्रुत्वा सहदेवस्तु पर्यबध्नत तच्छवम् ।। 48 ।।
युधिष्ठिरः शुचिर्भूत्वा मनसाऽभिप्रणम्य च।
ब्रह्माणामिन्द्रं वरदं कुबेरं वरुणानिलौ ।। 49 ।।
रुद्रं यमं च विष्णुं च सोमार्कौ धर्ममेव च ।
पृथिवीमन्तरिक्षं च दिशश्चोपदिशस्तथा ।
वसूश्चं मरुतश्चैव ज्वलनं चातितेजसम् ।। 50 ।।
दिवाचरा रात्रिचराणि वाऽपि यानीह भूतान्यनुकीर्तितानि ।
तेभ्यो नमस्कृत्य च सुव्रतेभ्यः प्रणम्य तेपां शरणं गतोऽहम् ।। 51 ।।
सर्वायुधानीह महाबलानि न्यासं महादेवसमीपतो वै।
न्यस्याम्यहं वायुसमीपतश्च वनस्पतीनां च सपर्वतानाम् ।। 52 ।।
एष न्यासो मया दत्तः सोममूर्यानिलान्तिके।
मम पार्थस्य वा देयं पूर्णे वर्षे त्रयोदशे ।। 53 ।।
नेदं भीमे प्रदातव्यमयं क्रुद्धो वृकोदरः।
आमर्षान्नित्यसंक्रुद्धो धृतराष्ट्रसुतान्प्रति।
अपूर्णकाले प्रहरेत्क्रोधसंजातमत्सरः ।। 54 ।।
पुनः प्रवेशो नः स्यात्तु वनवासाय सर्वदा ।
समये परिपूर्णे तु धार्तराष्ट्रान्निहन्महे ।। 55 ।।
एष चार्थश्च धर्मश्च कामः कीर्तिरलं यशः।
मदायत्तमिदं सर्वं जीवितं च न संशयः ।। 56 ।।
वैशंपायन उवाच।
दैवतेभ्यो नमस्कृत्य शमीं कृत्वा प्रदक्षिणम्।
नगरं गन्तुमायाताः सर्वे ते भ्रातरः सह ।। 57 ।।
आगोपालाविपालेभ्यः कर्षकेभ्यः परंतप।
आजग्मुर्नगराभ्याशं दर्शयन्तः पुनः पुनः ।। 58 ।।
अशीतिशतवर्पेयं माताऽस्माकमिहान्तिके ।
बहुकालपरीणामा मृत्योस्तु वशमेयुपी ।
न चाग्निसंस्कारमियं प्रापिता कुलधर्मतः ।। 59 ।।
यः समासाद्यते कश्चित्तस्मिन्देशे यदृच्छया।
तमेवमृचुर्धर्मज्ञाः कुलधर्मो न ईदृशः ।। 60 ।।
विश्रावयन्तस्ते हृष्टा दिशः सर्वा व्यनादयन् ।
स्वर्गतेयमिहास्माकं जननी शोकविह्वला ।। 61 ।।
वने विचरमाणानां लुब्धानां वनचारिणाम्।
कुलधर्मोऽयमस्माकं पूर्वैराचरितः पुरा ।। 62 ।।
एवं ते सुकृतं कृत्वा समन्तादवघुष्य च।
भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रावुभावपि ।। 63 ।।
युधिष्ठिरश्च कृष्णा च राजपत्नी सुमध्यमा।
ततो यथासमाज्ञप्तं नगरं प्राविशंस्तदा ।। 64 ।।
मत्स्यराज्ञो विराटस्य समीपं वस्तुमञ्जसा।
अज्ञातचर्यां चरितुं वर्षं राष्ट्रे त्रयोदशम् ।। 65 ।।
अतश्छन्नानि नामानि चकारैषां युधिष्ठिरः ।
जयो जयेशो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः।
आपत्सु नामभिस्त्वेतैः समाह्वामः परस्परम् ।। 66 ।।
ततो यथाप्रतिज्ञाभिः प्राविशन्नगरं महत्।
अज्ञातचर्यां वत्स्यन्तो राष्ट्रे वर्षं त्रयोदशम् ।। 67 ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि
पाण्डवप्रवेशपर्वणि सप्तमोऽध्यायः ।। 7 ।।

English Ganguli

Vaisampayana said, “Then tying up in his cloth dice made of gold and set with lapis lazuli, and holding them below his arm-pit, king Yudhishthira,—that illustrious lord of men—that high-souled perpetuator of the Kuru race, regarded by kings, irrepressible in might, and like unto a snake of virulent poison,—that bull among men, endued with strength and beauty and prowess, and possessed of greatness, and resembling in form a celestial though now like unto the sun enveloped in dense clouds, or fire covered with ashes, first made his appearance when the famous king Virata was seated in his court. And beholding with his followers that son of Pandu in his court, looking like the moon hid in clouds and possessed of a face beautiful as the full moon, king Virata addressed his counsellors and the twice-born ones and the charioteers and the Vaisyas and others, saying, ‘Enquire ye who it is, so like a king that looketh on my court for the first time. He cannot be a Brahmana. Methinks he is a man of men, and a lord of earth. He hath neither slaves, nor cars, nor elephants with him, yet he shineth like the very Indra. The marks on his person indicate him to be one whose coronal locks have undergone the sacred investiture. Even this is my belief. He approacheth me without any hesitation, even as an elephant in rut approacheth an assemblage of lotuses!’

“And as the king was indulging in these thoughts, that bull among men, Yudhishthira, came before Virata and addressed him, saying, ‘O great king, know me for a Brahmana who, having lost his all hath come to thee for the means of subsistence. I desire, O sinless one, to live here beside thee acting under thy commands,11 O lord.’ The king then, well-pleased, replied unto him saying, ‘Thou art welcome. Do thou then accept the appointment thou seekest!’ And having appointed the lion among kings in the post he had prayed for, king Virata addressed him with a glad heart, saying, ‘O child, I ask thee from affection, from the dominions of what king dost thou come hither? Tell me also truly what is thy name and family, and what thou hast a knowledge of.’

“Yudhishthira said, ‘My name is Kanka, and I am a Brahmana belonging to the family known by the name of Vaiyaghra. I am skilled in casting dice, and formerly I was a friend of Yudhishthira.’

“Virata replied, ‘I will grant thee whatever boon thou mayst desire. Do thou rule the Matsyas.—I shall remain in submission to thee. Even cunning gamblers are liked by me. Thou, on the other hand, art like a god, and deservest a kingdom.’

“Yudhishthira said, ‘My first prayer, O lord of earth, is that I may not be involved in any dispute (on account of dice) with low people. Further, a person defeated by me (at dice) shall not be permitted to retain the wealth (won by me). Let this boon be granted to me through thy grace.’

“Virata replied, ‘I shall certainly slay him who may happen to displease thee, and should he be one of the twice-born ones, I shall banish him from my dominions. Let the assembled subjects listen! Kanka is as much lord of this realm as I myself. Thou (Kanka) shalt be my friend and shalt ride the same vehicles as I. And there shall also be at thy disposal apparel in plenty, and various kinds of viands and drinks. And thou shalt look into my affairs, both internal and external. And for thee all my doors shall be open. When men out of employ or of strained circumstances will apply to thee, do thou at all hours bring their words unto me, and I will surely give them whatever they desire. No fear shall be thine as long as thou residest with me.’"

Vaisampayana said, “Having thus obtained an interview with Virata’s king, and received from him boons, that heroic bull among men, began to live happily, highly regarded by all. Nor could any one discover him as he lived there."