Mahabharata · Book 1 · Adi Parva
Mahabharata, Book 1, Section CLXVII: Chaitraratha Parvaआदिपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 1.167.
Sanskrit
सा तानेवापतत्तूर्णं भगिनी तस्य रक्षसः।
अब्रुवाणा हिडिम्बा तु राक्षसी पाण्डवान्प्रति।।
अभिवाद्य ततः कुन्तीं धर्मराजं च पाण्डवम्।
अभिपूज्य ततः सर्वान्भीमसेनमभाषत।।
अहं ते दर्शादेव मन्मथस्य वशं गता।
क्रूरं भ्रातृवचो हित्वा सा त्वामेवानिरुन्धती।।
राक्षसे रौद्रसङ्काशे तवापश्यं विचेष्टितम्।
अहं शुश्रूषुरिच्छेयं तव गात्रं निषेवितुम्।।'
भीमसेन उवाच।
स्मरन्ति वैरं रक्षांसि मायामाश्रित्य मोहिनीम्।
हिडिम्बे व्रज पन्थानं त्वमिमं भ्रातृसेवितम्।।
युधिष्ठिर उवाच।
क्रुद्धोऽपि पुरुषव्याघ्र भीम मा स्म स्त्रियं वधीः।
शरीरगुप्त्यभ्यधिकं धर्मं गोपाय पाण्डव।।
वधाभिप्रायमायान्तमवधीस्त्वं महाबलम्।
रक्षसस्तस्य भगिनी किं नः क्रुद्धा करिष्यति।।
वैशंपायन उवाच।
हिडिम्बा तु ततः कुन्तीमभिवाद्य कृताञ्जलिः।
युधिष्ठिरं तु कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत्।।
आर्ये जानासि यद्दुःखमिह स्त्रीणामनङ्गजम्।
तदिदं मामनुप्राप्तं भीमसेनकृते शुभे।।
सोढं तत्परमं दुःखं मया कालप्रतीक्षया।
सोऽयमभ्यागतः कालो भविता मे सुखोदयः।।
मया ह्युत्सृज्य सुहृदः स्वधर्मं स्वजनं तथा।
वृतोऽयं पुरुषव्याघ्रस्तव पुत्रः पतिः शुभे।।
वीरेणाऽहं तथाऽनेन त्वया चापि यशस्विनी।
प्रत्याख्याता न जीवामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।
यदर्हसि कृपां कर्तुं मयि त्वं वरवर्णिनि।
मत्वा मूढेति तन्मां त्वं भक्ता वाऽनुगतेति वा।।
भर्त्राऽनेन महाभागे संयोजय सुतेन ह।
समुपादाय गच्छेयं यथेष्टं देवरूपिणम्।
पुनश्चैवानयिष्यामि विस्रम्भं कुरु मे शुभे।।
`अहं हि समये लप्स्ये प्राग्भ्रातुरपर्वजनात्।
ततः सोऽभ्यपतद्रात्रौ भीमसेनजिघांसया।।
यथायथा विक्रमते यथारिमधितिष्ठति।
तथातथा समासाद्य पाण्डवं काममोहिता।।
न यातुधान्यहं त्वार्ये न चास्मि रजनीचरी।
ईशा रक्षस्स्वसा ह्यस्मि राज्ञि सालकटङ्कटी।।
पुत्रेण तव संयुक्ता युवतिर्देववर्णिनी।
सर्वान्वोऽहमुपस्थास्ये पुरस्कृत्य वृकोदरम्।।
अप्रमत्ता प्रमत्तेषु शुश्रूषुरसकृत्त्वहम्।'
वृजिने तारयिष्यामि दासीवच्च नरर्षभाः।।
पृष्ठेन वो वहिष्यामि विमानं सुकृतानिव।
यूयं प्रसादं कुरुत भीमसेनो भजेत माम्।।
`एवं ब्रुवन्ती ह तथा प्रत्याख्याता क्रियां प्रति।
भूम्यां दुष्कृतिनो लोकान्गमिष्येऽहं न संशयः।।
अहं हि मनसा ध्यात्वा सर्वं वेत्स्यामि सर्वदा।'
आपन्निस्तरणे प्राणान्धारयिष्ये न केनचित्।।
सर्वमावृत्य कर्तव्यं धर्मं समनुपश्यता।
आपत्सु यो धारयति स वै धर्मविदुत्तमः।।
व्यसनं ह्येव धर्मस्य धर्मिणामापदुच्यते।
पुम्यात्प्राणान्धारयति पुण्यं वै प्राणधारणम्।।
येन केनाचरेद्धर्मं तस्मिन्गर्हा न विद्यते।
`महतोऽत्र स्त्रियं कामाद्वाधितां त्राहि मामपि।।
धर्मार्थकाममोक्षेषु दयां कुर्वन्ति साधवः।
तत्तु धर्ममिति प्राहुर्मुनयो धर्मवत्सलाः।।
दिव्यज्ञानेन जानामि व्यतीतानागतानहम्।
तस्माद्वक्ष्यामि वः श्रेय आसन्नं सर उत्तमम्।।
अद्यासाद्य सरः स्नात्वा विश्रम्य च वनस्पतौ।
श्वः प्रभाते महद्भूतं प्रादुर्भूतं जगत्पतिम्।।
व्यासं कमलपत्राक्षं दृष्ट्वा शोकं विहास्यथ।
धार्तराष्ट्राद्विवासं च दहनं वारणावते।।
त्राणं च विदुरात्तुभ्यं विदितं ज्ञानचक्षुषा।
आवासे शालिहोत्रस्य स वो वासं विधास्यति।।
वर्षवातातपसहो ह्ययं पुण्यो वनस्पतिः।
पीतमात्रे तु पानीये क्षुत्पिपासे विनश्यतः।।
तपसा शालिहोत्रेण सरो वृक्षश्च निर्मितः।
कादम्बाः सारसा हंसाः कुरर्यः कुररैः सह।।
रुवन्ति मधुरं गीतं गान्धर्वस्वनमिश्रितम्।
वैशंपायन उवाच।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती वचनमब्रवीत्।।
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं सर्वधर्मविशारदम्।
कुन्त्युवाच।
त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठो मयोक्तं शृणु भारत।।
राक्षस्येषा हि वाक्येन धर्मं वदति साधु वै।
भावेन दुष्टा भीमं वै किं करिष्यति राक्षसी।।
भजतां पाण्डवं वीरमपत्यार्थं यदीच्छसि।'
युधिष्ठिर उवाच।
एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वं हिडिम्बे नात्र संशयः।।
स्थातव्यं तु त्वया धर्मे यथा ब्रूयां सुमध्यमे।
`नित्यं कृताह्निका स्नाता कृतशौचा सुरूपिणी।।'
स्नातं कृताह्निकं भद्रे कृतकौतुकमङ्गलम्।
भीमसेनं भजेथास्त्वमुदिते वै दिवाकरे।।
अहस्सु विहरानेन यथाकामं मनोजवा।
अयं त्वानयितव्यस्ते भीमसेनः सदा निशि।।
प्राक्सन्ध्यातो विमोक्तव्यो रक्षितव्यश्च नित्यशः।
एवं रमस्व भीमेन यावद्गर्भस्य वेदनम्।।
एष ते समयो भद्रे शुश्रूषा चाप्रमत्तया।
नित्यानुकूलया भूत्वा कर्तव्यं शोभनं त्वया।।
।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि सप्तषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 167 ।।
English Ganguli
After this citizens returned to their respective houses and the Pandavas continued to dwell at Ekachakra as before.
“Janamejaya said, ‘O Brahmana, what did those tigers among men, the Pandavas, do after they had slain the Rakshasa Vaka?’
“Vaisampayana said, ‘The Pandavas, O king, after slaying the Rakshasa Vaka, continued to dwell in the abode of that Brahmana, employed in the study of the Vedas. Within a few days there came a Brahmana of rigid vows unto the abode of their host to take up his quarters there. Their host, that bull among Brahmanas, ever hospitable unto all guests, worshipping the newly-arrived Brahmana with due ceremonies, gave him quarters in his own abode. Then those bulls among men, the Pandavas, with their mother Kunti, solicited the new lodger to narrate to them his interesting experiences. The Brahmana spake to them of various countries and shrines and (holy) rivers, of kings and many wonderful provinces and cities. And after this narration was over, that Brahmana, O Janamejaya, also spoke of the wonderful self-choice of Yajnasena’s daughter, the princes of Panchala, and of the births of Dhrishtadyumna and Sikhandi, and of the birth, without the intervention of a woman, of Krishna (Draupadi) at the great sacrifice of Drupada.
“Then those bulls among men, the Pandavas, hearing of these extraordinary facts regarding that illustrious monarch (Drupada), and desiring to know the details thereof, asked the Brahmana, after his narration was concluded, to satisfy their curiosity. The Pandavas said, ‘How, O Brahmana, did the birth of Dhrishtadyumna the son of Drupada, take place from the (sacrificial) fire? How also did the extraordinary birth of Krishna take place from the centre of the sacrificial platform? How also did Drupada’s son learn all weapons from the great bowman Drona? And, O Brahmana, how and for whom and for what reason was the friendship between Drona and Drupada broken off?’
“Vaisampayana continued, ‘Thus questioned, O monarch, by those bulls among men, the Brahmana narrated all the particulars about the birth of Draupadi.’”