Mahabharata · Book 1 · Adi Parva
Mahabharata, Book 1, Section CLXVI: Vaka-vadha Parvaआदिपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 1.166.
Sanskrit
प्रबुद्धास्ते हिडिम्बाया रूपं दृष्ट्वातिमानुषम्।
विस्मिताः पुरुषव्याघ्रा बभूवुः पृथया सह।।
ततः कुन्ती समीक्ष्यैनां विस्मिता रूपसंपदा।
उवाच मधुरं वाक्यं सान्त्वपूर्वमिदं शैनः।।
कस्य त्वं सुरगर्भाभे कावाऽसि वरवर्णिनि।
केन कार्येण संप्राप्ता कुतश्चागमनं तव।।
यदि वाऽस्य वनस्य त्वं देवता यदि वाऽप्सराः।
आचक्ष्व मम तत्सर्वं किमर्थं चेह तिष्ठसि।।
हिडिम्बोवाच।
यदेतत्पश्यसि वनं नीलमेघनिं महत्।
निवासो राक्षसस्यैष हिडिम्बस्य ममैव च।।
तस्य मां राक्षसेन्द्रस्य भगिनीं विद्दि भामिनि।
भ्रात्रा संप्रेषितामार्ये त्वां सपुत्रां जिघांसता।।
क्रूरबुद्धेरहं तस्य वचनादागता त्विह।
अद्राक्षं नवहेमाभं तव पुत्रं महाबलम्।।
ततोऽहं सर्वभूतानां भावे विचरता शुभे।
चोदिता तव पुत्रार्थं मन्मथेन वशानुगा।।
ततो वृतो मया भर्ता तव पुत्रो महाबलः।
अपनेतुं च यतितो न चैव शकितो मया।।
चिरायमाणां मां ज्ञात्वा ततः स पुरुषादकः।
स्वयमेवागतो हन्तुमिमान्सर्वांस्तवात्मजान्।।
स तेन मम कान्तेन तव पुत्रेण धीमता।
बलादितो विनिष्पिष्य व्यपनीतो महात्मना।।
विकर्षन्तौ महावेगौ गर्जमानौ परस्परम्।
पश्यैवं युधि विक्रान्तावेतौ च नरराक्षसौ।।
वैशंपायन उवाच।
तस्याः श्रुत्वैव वचनमुत्पपात युधिष्ठिरः।
अर्जुनो नकुलश्चैव सहदेवश्च वीर्यवान्।।
तौ ते ददृशुरासक्तौ विकर्षन्तौ परस्परम्।
काङ्क्षमाणौ जयं चैव सिंहाविव बलोत्कटौ।।
अथान्योन्यं समाश्लिष्य विकर्षन्तौ पुनःपुनः।
दावाग्निधूमसदृशं चक्रतुः पार्थिवं रजः।।
वसुधारेणुसंवीतौ वसुधाधरसन्निभौ।
बभ्राजतुर्यथा शैलौ नीहारेणाभिसंवृतौ।।
राक्षसेन तदा भीमं क्लिश्यमानं निरीक्ष्य च।
उवाचेदं वचः पार्थः प्रहसञ्छनकैरिव।।
भीम माभैर्महाबाहो न त्वां बुध्यामहे वयम्।
समेतं भीमरूपेण रक्षसा श्रमकर्शिताः।।
साहाय्येऽस्मि स्थितः पार्थ पातयिष्यामि राक्षसम्।
नकुलः सहदेवश्च मातरं गोपयिष्यतः।।
भीम उवाच।
उदासीनो निरीक्षस्व न कार्यः संभ्रमस्त्वया।
न जात्वयं पुनर्जीवेन्मद्बाह्वन्तरमागतः।।
`भुजयोरन्तरं प्राप्तो भीमसेनस्य राक्षसः।
अमृत्वा पार्थवीर्येण मृतो मा भूदिति ध्वनिः।।
अयमस्मांस्तु नो हन्याज्जातु पार्थ राक्षसः।
जीवन्तं न प्रमोक्ष्यामि मा भैषीर्भरतर्षभ।।'
अर्जुन उवाच।
`पूर्वरात्रे प्रयुक्तोऽसि भीम क्रूरेण रक्षसा।
क्षपा व्युष्टा न चेदानीं समाप्तोसीन्महारणः।।'
किमेनन चिरं भीम जीवता पापरक्षसा।
गन्तव्ये न चिरं स्थातुमिह शक्यमरिन्दम।।
पुरा संरज्यते प्राची पुरा सन्ध्या प्रवर्तते।
रौद्रे मुहूर्ते रक्षांसि प्रबलानि भवन्त्युत।।
त्वरस्व भीम मा क्रीड जहि रक्षो विभीषणम्।
पुरा विकुरुते मायां भुजयोः सारमर्पय।।
`माहात्म्यमात्मनो वेत्थ नराणां हितकाम्यया।
रक्षो जहि यथा शक्रः पुरा वृत्रं महाबलम्।।
अथवा मन्यसे भारं त्वमिमं राक्षसं युधि।
आतिष्ठे तव साहाय्यं शीघ्रमेव तु हन्यताम्।।
अथवा त्वहमेवैनं हनिष्यामि वृकोदर।
कृतकर्मा परिश्रान्तः साधु तावदुपारम।।'
वैशंपायन उवाच।
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु भीमो रोषाज्ज्वलन्निव।
बलमाहारयामास यद्वायोर्जगतः क्षये।।
ततस्तस्याम्बुदाभस्य भीमो रोषात्तु रक्षसः।
अत्क्षिप्याभ्रामयद्देहं तूर्णं शतगुणं तदा।।
`इति चोवाच संक्रुद्धो भ्रामयन्राक्षसीं तनुम्।
भीमसेनो महाबाहुरभिगर्जन्मुहुर्मुहुः।।'
भीम उवाच।
नरमांसैर्वृथा पुष्टो वृथा वृद्धो वृथामतिः।
वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि।।
क्षेममद्य करिष्यामि यथा वनमकण्टकम्।
न पुनर्मानुषान्हत्वा भक्षयिष्यसि राक्षस।।
वैशंपायन उवाच।
इत्युक्त्वा भीमसेनस्तं निष्पिष्य धरणीतले।
बाहुभ्यामवपीड्याशु पशुमारममारयत्।।
स मार्यमाणो भीमेन ननाद विपुलं स्वनम्।
पूरयंस्तद्वनं सर्वं जलार्द्रे इव दुन्दुभिः।।
बाहुभ्यां योक्त्रयित्वा तं बलवान्पाण्डुनन्दनः।
`समुद्धाम्य शिरश्चास्य सग्रीवं तदपाहरत्।।
ततो भित्त्वा शिरश्चास्य सग्रीवं तदुदाक्षिपत्।
तस्य निष्कर्णनयनं निर्जिह्वं रुधिरोक्षितम्।।
प्राविद्धं भीमसेनेन शिरो विदशनं बभौ।
प्रसारितभुजोद्धृष्टो भिन्नमांसत्वगन्तरः।।
कबन्धभूतस्तत्रासीद्दनुर्वज्रहतो तथा।
हिडिम्बं निहतं दृष्ट्वा संहृष्टास्ते तरस्विनः।।
हिडिम्बा सा च संप्रेक्ष्य निहतं राक्षसं रणे।
अदृश्याश्चैव ये स्वस्स्थाः समेताः सर्षिचारणाः।।
पूजयन्ति स्म तं हृष्टाः साधुसाध्विति पाण्डवम्।
भ्रातरश्चापि संहृष्टा युधिष्ठिरपुरोगमाः।।
अपूजयन्नरव्याघ्रं भीमसेनमरिन्दमम्।'
अभिपूज्य महात्मानं भीमं भीमपराक्रमम्।
पुनरेवार्जुनो वाक्यमुवाचेदं वृकोदरम्।।
अदूरे नगरं मन्ये वनादस्मादहं विभो।
शीघ्रं गच्छाम भद्रं ते न नो विद्यात्सुयोधनः।।
ततः सर्वे तथेत्युक्त्वा मात्रा सह महारथाः।
प्रययुः पुरुषव्याघ्रा हिडिम्बा चैव राक्षसी।।
।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि
हिडिम्बवधपर्वमि षट्षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 166 ।।
English Ganguli
“Vaisampayana said ‘Then Vaka, huge as a mountain, thus broken (on Bhima’s knee), died, uttering frightful yells. Terrified by these sounds, the relatives of that Rakshasa came out, O king, with their attendants. Bhima, that foremost of smiters, seeing them so terrified and deprived of reason, comforted them and made them promise (to give up cannibalism), saying, ‘Do not ever again kill human beings. If ye kill men, ye will have to die even as Vaka.’ Those Rakshasas hearing this speech of Bhima, said, ‘So be it,’ and gave, O king, the desired promise. From that day, O Bharata, the Rakshasas (of the region) were seen by the inhabitants of that town to be very peaceful towards mankind. Then Bhima, dragging the lifeless cannibal, placed him at one of the gates of the town and went away unobserved by any one. The kinsmen of Vaka, beholding him slain by the might of Bhima, became frightened and fled in different directions.
“Meanwhile Bhima, having slain the Rakshasa, returned to the Brahmana’s abode and related to Yudhishthira all that had happened, in detail. The next morning the inhabitants of the town in coming out saw the Rakshasa lying dead on the ground, his body covered with blood. Beholding that terrible cannibal, huge as a mountain cliff, thus mangled and lying on the ground, the hair of the spectators stood erect. Returning to Ekachakra, they soon gave the intelligence. Then, O king, the citizens by thousands accompanied by their wives, young and old, all began to come to the spot for beholding the Vaka and they were all amazed at seeing that superhuman feat. Instantly, O monarch, they began to pray to their gods. Then they began to calculate whose turn it had been the day before to carry food to the Rakshasa. And ascertaining this, they all came to that Brahmana and asked him (to satisfy their curiosity). Thus asked by them repeatedly, that bull among Brahmanas, desirous of concealing the Pandavas, said these words unto all the citizens, ‘A certain high-souled Brahmana, skilled in mantras, beheld me weeping with my relatives after I had been ordered to supply the Rakshasa’s food. Asking me the cause and ascertaining the distress of the town, that first of Brahmanas gave me every assurance and with smiles said, ‘I shall carry the food for that wretched Rakshasa today. Do not fear for me.’ Saying this he conveyed the food towards the forest of Vaka. This deed, so beneficial unto us all, hath very certainly been done by him.’
Then those Brahmanas and Kshatriyas (of the city), hearing this, wondered much. And the Vaisyas and the Sudras also became exceedingly glad, and they all established a festival in which the worship of Brahmanas was the principal ceremony (in remembrance of this Brahmana who had relieved them from their fears of Vaka).