Ramayana · Book VI · Yuddha Kāṇḍa
Ramayana, Book VI, Canto 72: Rávan’s Speechयुद्धकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.72.
Sanskrit
अतिकायं हतं श्रुत्वा लक्ष्मणेन महात्मना।
उद्वेगमगमद् राजा वचनं चेदमब्रवीत्॥ १॥
धूम्राक्षः परमामर्षी सर्वशस्त्रभृतां वरः।
अकम्पनः प्रहस्तश्च कुम्भकर्णस्तथैव च॥ २॥
एते महाबला वीरा राक्षसा युद्धकाङ्क्षिणः।
जेतारः परसैन्यानां परैर्नित्यापराजिताः॥ ३॥
ससैन्यास्ते हता वीरा रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
राक्षसाः सुमहाकाया नानाशस्त्रविशारदाः॥ ४॥
अन्ये च बहवः शूरा महात्मानो निपातिताः।
प्रख्यातबलवीर्येण पुत्रेणेन्द्रजिता मम॥ ५॥
तौ भ्रातरौ तदा बद्धौ घोरैर्दत्तवरैः शरैः।
यन्न शक्यं सुरैः सर्वैरसुरैर्वा महाबलैः॥ ६॥
मोक्तुं तद्बन्धनं घोरं यक्षगन्धर्वपन्नगैः।
तन्न जाने प्रभावैर्वा मायया मोहनेन वा॥ ७॥
शरबन्धाद् विमुक्तौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
ये योधा निर्गताः शूरा राक्षसा मम शासनात्॥ ८॥
ते सर्वे निहता युद्धे वानरैः सुमहाबलैः।
तं न पश्याम्यहं युद्धे योऽद्य रामं सलक्ष्मणम्॥ ९॥
नाशयेत् सबलं वीरं ससुग्रीवं विभीषणम्।
अहो सुबलवान् रामो महदस्त्रबलं च वै॥ १०॥
यस्य विक्रममासाद्य राक्षसा निधनं गताः।
तं मन्ये राघवं वीरं नारायणमनामयम्॥ ११॥
तद्भयाद्धि पुरी लङ्का पिहितद्वारतोरणा।
अप्रमत्तैश्च सर्वत्र गुल्मे रक्ष्या पुरी त्वियम्॥ १२॥
अशोकवनिका चैव यत्र सीताभिरक्ष्यते।
निष्क्रमो वा प्रवेशो वा ज्ञातव्यः सर्वदैव नः॥ १३॥
यत्र यत्र भवेद् गुल्मस्तत्र तत्र पुनः पुनः।
सर्वतश्चापि तिष्ठध्वं स्वैः स्वैः परिवृता बलैः॥ १४॥
द्रष्टव्यं च पदं तेषां वानराणां निशाचराः।
प्रदोषे वार्धरात्रे वा प्रत्यूषे वापि सर्वशः॥ १५॥
नावज्ञा तत्र कर्तव्या वानरेषु कदाचन।
द्विषतां बलमुद्युक्तमापतत् किं स्थितं यथा॥ १६॥
ततस्ते राक्षसाः सर्वे श्रुत्वा लङ्काधिपस्य तत्।
वचनं सर्वमातिष्ठन् यथावत् तु महाबलाः॥ १७॥
तान् सर्वान् हि समादिश्य रावणो राक्षसाधिपः।
मन्युशल्यं वहन् दीनः प्रविवेश स्वमालयम्॥ १८॥
ततः स संदीपितकोपवह्नि-
र्निशाचराणामधिपो महाबलः।
तदेव पुत्रव्यसनं विचिन्तयन्
मुहुर्मुहुश्चैव तदा विनिःश्वसन्॥ १९॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः ॥ ७२ ॥
English Griffith
The giants bent, in rage and grief,
Their eyes upon the fallen chief:
Then flying wild with fear and pale
To Rávaṇ bore the mournful tale.
He heard how Atikáya died,
Then turned him to his lords, and cried:
“Where are they now—my bravest—where,
Wise to consult and prompt to dare?
Where is Dhúmráksha, skilled to wield
All weapons in the battle field?
Akampan, and Prahasta’s might,
And Kumbhakarṇa bold in fight?
These, these and many a Rákshas more,
Each master of the arms he bore,
Who every foe in fight o’erthrew,
The victors none could e’er subdue,
Have perished by the might of one,
The vengeful arm of Raghu’s son.
In vain I cast mine eyes around,
No match for Ráma here is found,
No chief to stand before that bow
Whose deadly shafts have caused our woe.
Now, warriors, to your stations hence;
Provide ye for the wall’s defence,
And be the Aśoka garden, where
The lady lies, your special care.
Be every lane and passage barred,
Set at each gate a chosen guard.
And with your troops, where danger calls,
Be ready to defend the walls.
Each movement of the Vánars mark;
Observe them when the skies grow dark;
Be ready in the dead of night,
And ere the morning bring the light.
Taught by our loss we may not scorn
These legions of the forest-born.”
He ceased: the Rákshas lords obeyed;
Each at his post his troops arrayed:
And, torn with pangs that pierced him through
The monarch from the hall withdrew.