Ramayana · Book VI · Yuddha Kāṇḍa
Ramayana, Book VI, Canto 68: Rávan’s Lamentयुद्धकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.68.
Sanskrit
कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राघवेण महात्मना।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्॥ १॥
राजन् स कालसंकाशः संयुक्तः कालकर्मणा।
विद्राव्य वानरीं सेनां भक्षयित्वा च वानरान्॥ २॥
प्रतपित्वा मुहूर्तं तु प्रशान्तो रामतेजसा।
कायेनार्धप्रविष्टेन समुद्रं भीमदर्शनम्॥ ३॥
निकृत्तनासाकर्णेन विक्षरद्रुधिरेण च।
रुद्ध्वा द्वारं शरीरेण लङ्कायाः पर्वतोपमः॥ ४॥
कुम्भकर्णस्तव भ्राता काकुत्स्थशरपीडितः।
अगण्डभूतो विवृतो दावदग्ध इव द्रुमः॥ ५॥
श्रुत्वा विनिहतं संख्ये कुम्भकर्णं महाबलम्।
रावणः शोकसंतप्तो मुमोह च पपात च॥ ६॥
पितृव्यं निहतं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ।
त्रिशिराश्चातिकायश्च रुरुदुः शोकपीडिताः॥ ७॥
भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
महोदरमहापार्श्वौ शोकाक्रान्तौ बभूवतुः॥ ८॥
ततः कृच्छ्रात् समासाद्य संज्ञां राक्षसपुङ्गवः।
कुम्भकर्णवधाद् दीनो विललापाकुलेन्द्रियः॥ ९॥
हा वीर रिपुदर्पघ्न कुम्भकर्ण महाबल।
त्वं मां विहाय वै दैवाद् यातोऽसि यमसादनम्॥ १०॥
मम शल्यमनुद्धृत्य बान्धवानां महाबल।
शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क्व मां संत्यज्य गच्छसि॥ ११॥
इदानीं खल्वहं नास्मि यस्य मे पतितो भुजः।
दक्षिणोऽयं समाश्रित्य न बिभेमि सुरासुरात्॥ १२॥
कथमेवंविधो वीरो देवदानवदर्पहा।
कालाग्निप्रतिमो ह्यद्य राघवेण रणे हतः॥ १३॥
यस्य ते वज्रनिष्पेषो न कुर्याद् व्यसनं सदा।
स कथं रामबाणार्तः प्रसुप्तोऽसि महीतले॥ १४॥
एते देवगणाः सार्धमृषिभिर्गगने स्थिताः।
निहतं त्वां रणे दृष्ट्वा निनदन्ति प्रहर्षिताः॥ १५॥
ध्रुवमद्यैव संहृष्टा लब्धलक्षाः प्लवंगमाः।
आरोक्ष्यन्तीह दुर्गाणि लङ्काद्वाराणि सर्वशः॥ १६॥
राज्येन नास्ति मे कार्यं किं करिष्यामि सीतया।
कुम्भकर्णविहीनस्य जीविते नास्ति मे मतिः॥ १७॥
यद्यहं भ्रातृहन्तारं न हन्मि युधि राघवम्।
ननु मे मरणं श्रेयो न चेदं व्यर्थजीवितम्॥ १८॥
अद्यैव तं गमिष्यामि देशं यत्रानुजो मम।
नहि भ्रातॄन् समुत्सृज्य क्षणं जीवितुमुत्सहे॥ १९॥
देवा हि मां हसिष्यन्ति दृष्ट्वा पूर्वापकारिणम्।
कथमिन्द्रं जयिष्यामि कुम्भकर्ण हते त्वयि॥ २०॥
तदिदं मामनुप्राप्तं विभीषणवचः शुभम्।
यदज्ञानान्मया तस्य न गृहीतं महात्मनः॥ २१॥
विभीषणवचस्तावत् कुम्भकर्णप्रहस्तयोः।
विनाशोऽयं समुत्पन्नो मां व्रीडयति दारुणः॥ २२॥
तस्यायं कर्मणः प्राप्तो विपाको मम शोकदः।
यन्मया धार्मिकः श्रीमान् स निरस्तो विभीषणः॥ २३॥
इति बहुविधमाकुलान्तरात्मा
कृपणमतीव विलप्य कुम्भकर्णम्।
न्यपतदपि दशाननो भृशार्त-
स्तमनुजमिन्द्ररिपुं हतं विदित्वा॥ २४॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः ॥ ६८ ॥
English Griffith
They ran to Rávaṇ in his hall
And told him of his brother’s fall:
“Fierce as the God who rules the dead,
Upon the routed foe he fed;
And, victor for a while, at length
Fell slain by Ráma’s matchless strength.
Now like a mighty hill in size
His mangled trunk extended lies,
And where he fell, a bleeding mass,
Blocks Lanká’s gate that none may pass.”
The monarch heard: his strength gave way;
And fainting on the ground he lay.
Grieved at the giants’ mournful tale,
Long, shrill was Atikáya’s wail;
And Triśirás in sorrow bowed
His triple head, and wept aloud.
Mahodar, Mahápárśva shed
Hot tears and mourned their brother dead.
At length, his wandering sense restored,
In loud lament cried Lanká’s lord:
“Ah chief, for might and valour famed,
Whose arm the haughty foeman tamed,
Forsaking me, thy friends and all,
Why hast thou fled to Yáma’s hall?
Why hast thou fled to taste no more
The slaughtered foeman’s flesh and gore?
Ah me, my life is done to-day:
My better arm is lopped away.
Whereon in danger I relied,
And, fearless, Gods and fiends defied.
How could a shaft from Ráma’s bow
The matchless giant overthrow,
Whose iron frame so strong of yore
The crushing bolt of Indra bore?
This day the Gods and sages meet
And triumph at their foe’s defeat.
This day the Vánar chiefs will boast
And, with new ardour fired, their host
In fiercer onset will assail
Our city, and the ramparts scale.
What care I for a monarch’s name,
For empire, or the Maithil dame?
What joy can power and riches give,
Or life that I should care to live,
Unless this arm in mortal fray
The slayer of my brother slay?
For me, of Kumbhakarṇa reft,
Death is the only solace left;
And I will seek, o’erwhelmed with woes,
The realm to which my brother goes.
Ah me ill-minded, not to take
His counsel when Vibhishaṇ spake
When he this evil day foretold
My foolish heart was overbold:
I drove my sage adviser hence,
And reap the fruits of mine offence.”