Ramayana · Book VI · Yuddha Kāṇḍa
Ramayana, Book VI, Canto 61: The Vánars’ Alarmयुद्धकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.61.
Sanskrit
ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान्।
किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह॥ १॥
तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम्।
क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं यथा॥ २॥
सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्।
दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः॥ ३॥
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसम्।
सविस्मितमिदं रामो विभीषणमुवाच ह॥ ४॥
कोऽसौ पर्वतसंकाशः किरीटी हरिलोचनः।
लङ्कायां दृश्यते वीरः सविद्युदिव तोयदः॥ ५॥
पृथिव्यां केतुभूतोऽसौ महानेकोऽत्र दृश्यते।
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः॥ ६॥
आचक्ष्व सुमहान् कोऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः।
न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन॥ ७॥
सम्पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत्॥ ८॥
येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः।
सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान्।
अस्य प्रमाणसदृशो राक्षसोऽन्यो न विद्यते॥ ९॥
एतेन देवा युधि दानवाश्च
यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश्च।
गन्धर्वविद्याधरकिंनराश्च
सहस्रशो राघव सम्प्रभग्नाः॥ १०॥
शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम्।
हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालोऽयमिति मोहिताः॥ ११॥
प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः।
अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम्॥ १२॥
बालेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना।
भक्षितानि सहस्राणि प्रजानां सुबहून्यपि॥ १३॥
तेषु सम्भक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः।
यान्त स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन्॥ १४॥
स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो
जघान वज्रेण शितेन वज्री।
स शक्रवज्राभिहतो महात्मा
चचाल कोपाच्च भृशं ननाद॥ १५॥
तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसः।
श्रुत्वा निनादं वित्रस्ताः प्रजा भूयो वितत्रसुः॥ १६॥
ततः क्रुद्धो महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः।
निष्कृष्यैरावताद् दन्तं जघानोरसि वासवम्॥ १७॥
कुम्भकर्णप्रहारार्तो विजज्वाल स वासवः।
ततो विषेदुः सहसा देवा ब्रह्मर्षिदानवाः॥ १८॥
प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयंभुवः।
कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः॥ १९॥
प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम्।
आश्रमध्वंसनं चापि परस्त्रीहरणं भृशम्॥ २०॥
एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः।
अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति॥ २१॥
वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः।
रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह॥ २२॥
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः।
कुम्भकर्णमथाश्वास्तः स्वयंभूरिदमब्रवीत्॥ २३॥
ध्रुवं लोकविनाशाय पौलस्त्येनासि निर्मितः।
तस्मात् त्वमद्यप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे॥ २४॥
ब्रह्मशापाभिभूतोऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः।
ततः परमसम्भ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत्॥ २५॥
प्रवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते।
न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते॥ २६॥
न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येव न संशयः।
कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा॥ २७॥
रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयंभूरिदमब्रवीत्।
शयिता ह्येष षण्मासमेकाहं जागरिष्यति॥ २८॥
एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन् भूमिं बुभुक्षितः।
व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान् संवृद्ध इव पावकः॥ २९॥
सोऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत्।
त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा सम्प्रति रावणः॥ ३०॥
स एष निर्गतो वीरः शिबिराद् भीमविक्रमः।
वानरान् भृशसंक्रुद्धो भक्षयन् परिधावति॥ ३१॥
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयोऽद्य प्रदुद्रुवुः।
कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः॥ ३२॥
उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत् समुच्छ्रितम्।
इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः॥ ३३॥
विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत् सुमुखोद्गतम्।
उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा॥ ३४॥
गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके।
द्वाराण्यादाय लङ्कायाश्चर्याश्चास्याथ संक्रमान्॥ ३५॥
शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहरन्।
भवन्तः सायुधाः सर्वे वानराः शैलपाणयः॥ ३६॥
राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः।
शशास वानरानीकं यथावत् कपिकुञ्जरः॥ ३७॥
ततो गवाक्षः शरभो हनूमानङ्गदस्तथा।
शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः॥ ३८॥
रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः।
पादपैरर्दयन् वीरा वानराः परवाहिनीम्॥ ३९॥
ततो हरीणां तदनीकमुग्रं
रराज शैलोद्यतवृक्षहस्तम्।
गिरेः समीपानुगतं यथैव
महन्महाम्भोधरजालमुग्रम्॥ ४०॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः ॥ ६१ ॥
English Griffith
The son of Raghu near the wall
Saw, proudly towering over all,
The mighty giant stride along
Attended by the warrior throng;
Heard Kumbhakarṇa’s heavy feet
Awake the echoes of the street;
And, with the lust of battle fired,
Turned to Vibhishaṇ and inquired:
“Vibhishaṇ, tell that chieftain’s name
Who rears so high his mountain frame;
With glittering helm and lion eyes,
Preëminent in might and size
Above the rest of giant birth,
He towers the standard of the earth;
And all the Vánars when they see
The mighty warrior turn and flee.”
“In him,” Vibhishaṇ answered, “know
Viśravas’ son, the Immortals’ foe,
Fierce Kumbhakarṇa, mightier far
Than Gods and fiends and giants are.
He conquered Yáma in the fight,
And Indra trembling owned his might.
His arm the Gods and fiends subdued,
Gandharvas and the serpent brood.
The rest of his gigantic race
Are wondrous strong by God-giving grace;
But nature at his birth to him
Gave matchless power and strength of limb.
Scarce was he born, fierce monster, when
He killed and ate a thousand men.
The trembling race of men, appalled,
On Indra for protection called;
And he, to save the suffering world,
His bolt at Kumbhakarṇa hurled.
So awful was the monster’s yell
That fear on all the nations fell,
He, rushing on with furious roar,
A tusk from huge Airávat tore,
And dealt the God so dire a blow
That Indra reeling left his foe,
And with the Gods and mortals fled
To Brahmá’s throne dispirited.
“O Brahmá,” thus the suppliants cried,
“Some refuge for this woe provide.
If thus his maw the giant sate
Soon will the world be desolate.”
The Self-existent calmed their woe,
And spake in anger to their foe:
“As thou wast born, Pulastya’s son,
That worlds might weep by thee undone,
Thou like the dead henceforth shalt be:
Such is the curse I lay on thee.”
Senseless he lay, nor spoke nor stirred;
Such was the power of Brahmá’s word.
But Rávaṇ, troubled for his sake,
Thus to the Self-existent spake:
“Who lops the tree his care has reared
When golden fruit has first appeared?
Not thus, O Brahmá, deal with one
Descended from thine own dear son.971
Still thou, O Lord, thy word must keep,
He may not die, but let him sleep.
Yet fix a time for him to break
The chains of slumber and awake.”
He ceased: and Brahmá made reply;
“Six months in slumber shall he lie
And then arising for a day
Shall cast the numbing bonds away.”
Now Rávaṇ in his doubt and dread
Has roused the monster from his bed,
Who comes in this the hour of need
On slaughtered Vánars flesh to feed.
Each Vánar, when his awe-struck eyes
Behold the monstrous chieftain, flies.
With hopeful words their minds deceive,
And let our trembling hosts believe
They see no giant, but, displayed,
A lifeless engine deftly made.”
Then Ráma called to Níla: “Haste,
Let troops near every gate be placed,
And, armed with fragments of the rock
And trees, each lane and alley block.”
Thus Ráma spoke: the chief obeyed,
And swift the Vánars stood arrayed,
As when the black clouds their battle form,
The summit of a hill to storm.
Griffith’s notes (1)
- Pulastya was the son of Brahmá and father of Viśravas or Paulastya the father of Rávaṇ and Kumbhakarṇa.