Ramayana · Book VI · Yuddha Kāṇḍa
Ramayana, Book VI, Canto 5: Ráma’s Lamentयुद्धकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.5.
Sanskrit
सागरस्योत्तरे तीरे साधु सा विनिवेशिता॥ १॥
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ तत्र वानरपुङ्गवौ।
विचेरतुश्च तां सेनां रक्षार्थं सर्वतोदिशम्॥ २॥
निविष्टायां तु सेनायां तीरे नदनदीपतेः।
पार्श्वस्थं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामो वचनमब्रवीत्॥ ३॥
शोकश्च किल कालेन गच्छता ह्यपगच्छति।
मम चापश्यतः कान्तामहन्यहनि वर्धते॥ ४॥
न मे दुःखं प्रिया दूरे न मे दुःखं हृतेति च।
एतदेवानुशोचामि वयोऽस्या ह्यतिवर्तते॥ ५॥
वाहि वात यतः कान्ता तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृश।
त्वयि मे गात्रसंस्पर्शश्चन्द्रे दृष्टिसमागमः॥ ६॥
तन्मे दहति गात्राणि विषं पीतमिवाशये।
हा नाथेति प्रिया सा मां ह्रियमाणा यदब्रवीत्॥ ७॥
तद्वियोगेन्धनवता तच्चिन्ताविमलार्चिषा।
रात्रिंदिवं शरीरं मे दह्यते मदनाग्निना॥ ८॥
अवगाह्यार्णवं स्वप्स्ये सौमित्रे भवता विना।
एवं च प्रज्वलन् कामो न मा सुप्तं जले दहेत्॥ ९॥
बह्वेतत् कामयानस्य शक्यमेतेन जीवितुम्।
यदहं सा च वामोरुरेकां धरणिमाश्रितौ॥ १०॥
केदारस्येवाकेदारः सोदकस्य निरूदकः।
उपस्नेहेन जीवामि जीवन्तीं यच्छृणोमि ताम्॥ ११॥
कदा नु खलु सुश्रोणीं शतपत्रायतेक्षणाम्।
विजित्य शत्रून् द्रक्ष्यामि सीतां स्फीतामिव श्रियम्॥ १२॥
कदा सुचारुदन्तोष्ठं तस्याः पद्ममिवाननम्।
ईषदुन्नाम्य पास्यामि रसायनमिवातुरः॥ १३॥
तौ तस्याः सहितौ पीनौ स्तनौ तालफलोपमौ।
कदा न खलु सोत्कम्पौ श्लिष्यन्त्या मां भजिष्यतः॥ १४॥
सा नूनमसितापाङ्गी रक्षोमध्यगता सती।
मन्नाथा नाथहीनेव त्रातारं नाधिगच्छति॥ १५॥
कथं जनकराजस्य दुहिता मम च प्रिया।
राक्षसीमध्यगा शेते स्नुषा दशरथस्य च॥ १६॥
अविक्षोभ्याणि रक्षांसि सा विधूयोत्पतिष्यति।
विधूय जलदान् नीलान् शशिलेखा शरत्स्विव॥ १७॥
स्वभावतनुका नूनं शोकेनानशनेन च।
भूयस्तनुतरा सीता देशकालविपर्ययात्॥ १८॥
कदा नु राक्षसेन्द्रस्य निधायोरसि सायकान्।
शोकं प्रत्याहरिष्यामि शोकमुत्सृज्य मानसम्॥ १९॥
कदा नु खलु मे साध्वी सीतामरसुतोपमा।
सोत्कण्ठा कण्ठमालम्ब्य मोक्ष्यत्यानन्दजं जलम्॥ २०॥
कदा शोकमिमं घोरं मैथिलीविप्रयोगजम्।
सहसा विप्रमोक्ष्यामि वासः शुक्लेतरं यथा॥ २१॥
एवं विलपतस्तस्य तत्र रामस्य धीमतः।
दिनक्षयान्मन्दवपुर्भास्करोऽस्तमुपागमत्॥ २२॥
आश्वासितो लक्ष्मणेन रामः संध्यामुपासत।
स्मरन् कमलपत्राक्षीं सीतां शोकाकुलीकृतः॥ २३॥
English Griffith
There on the coast in long array
The Vánars’ marshalled legions lay,
Where Níla’s care had ordered well
The watch of guard and sentinel,
And Mainda moved from post to post
With Dwivid to protect the host.
Then Ráma stood by Lakshmaṇ’s side,
And mastered by his sorrow cried:
“My brother dear, the heart’s distress,
As days wear on, grows less and less.
But my deep-seated grief, alas,
Grows fiercer as the seasons pass.
Though for my queen my spirit longs,
And broods indignant o’er my wrongs,
Still wilder is my grief to know
That her young life is passed in woe.
Breathe, gentle gale, O breathe where she
Lies prisoned, and then breathe on me,
And, though my love I may not meet,
Thy kiss shall be divinely sweet.
Ah, by the giant’s shape appalled,
On her dear lord for help she called,
Still in mine ears the sad cry rings
And tears my heart with poison stings.
Through the long daylight and the gloom
Of night wild thoughts of her consume
My spirit, and my love supplies
The torturing flame which never dies.
Leave me, my brother; I will sleep
Couched on the bosom of the deep,
For the cold wave may bring me peace
And bid the fire of passion cease.
One only thought my stay must be,
That earth, one earth, holds her and me,
To hear, to know my darling lives
Some life-supporting comfort gives,
As streams from distant fountains run
O’er meadows parching in the sun.
Ah when, my foeman at my feet,
Shall I my queen, my glory, meet,
The blossom of her dear face raise
And on her eyes enraptured gaze,
Press her soft lips to mine again,
And drink a balm to banish pain!
Alas, alas! where lies she now,
My darling of the lovely brow?
On the cold earth, no help at hand,
Forlorn amid the Rákshas band,
King Janak’s child still calls on me,
Her lord and love, to set her free.
But soon in glory will she rise
A crescent moon in autumn skies,
And those dark rovers of the night,
Like scattered clouds shall turn in flight.”