Ramayana, Book VI, Canto 44: The Nightयुद्धकाण्डम्

Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.44.

44Sanskrit sarga 6.44 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

०४४ इन्द्रजिता अदृश्यरूपेण युद्धरङ्गागमनम्
Your browser does not support the audio element, but here is
(श्रीराम-हरिसीताराममूर्ति-घनपाठिभ्यां वचनम्)
युध्यतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम्।
रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी॥ १॥
अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणं जयमिच्छताम्।
सम्प्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वानररक्षसाम्॥ २॥
राक्षसोऽसीति हरयो वानरोऽसीति राक्षसाः।
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तस्मिंस्तमसि दारुणे॥ ३॥
हत दारय चैहीति कथं विद्रवसीति च।
एवं सुतुमुलः शब्दस्तस्मिन् सैन्ये तु शुश्रुवे॥ ४॥
कालाः काञ्चनसंनाहास्तस्मिंस्तमसि राक्षसाः।
सम्प्रदृश्यन्त शैलेन्द्रा दीप्तौषधिवना इव॥ ५॥
तस्मिंस्तमसि दुष्पारे राक्षसाः क्रोधमूिर्च्छताः।
परिपेतुर्महावेगा भक्षयन्तः प्लवङ्गमान्॥ ६॥
ते हयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान्।
आप्लुत्य दशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपा व्यदारयन्॥ ७॥
वानरा बलिनो युद्धेऽक्षोभयन् राक्षसीं चमूम्।
कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनो रथान्॥ ८॥
चकर्षुश्च ददंशुश्च दशनैः क्रोधमूिर्च्छताः।
लक्ष्मणश्चापि रामश्च शरैराशीविषोपमैः॥ ९॥
दृश्यादृश्यानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः।
तुरंगखुरविध्वस्तं रथनेमिसमुत्थितम्॥ १०॥
रुरोध कर्णनेत्राणि युध्यतां धरणीरजः।
वर्तमाने तथा घोरे संग्रामे लोमहर्षणे।
रुधिरौघा महाघोरा नद्यस्तत्र विसुस्रुवुः॥ ११॥
ततो भेरीमृदङ्गानां पणवानां च निःस्वनः।
शङ्खनेमिस्वनोन्मिश्रः सम्बभूवाद्भुतोपमः॥ १२॥
हतानां स्तनमानानां राक्षसानां च निःस्वनः।
शस्तानां वानराणां च सम्बभूवात्र दारुणः॥ १३॥
हतैर्वानरमुख्यैश्च शक्तिशूलपरश्वधैः।
निहतैः पर्वताकारै राक्षसैः कामरूपिभिः॥ १४॥
शस्त्रपुष्पोपहारा च तत्रासीद् युद्धमेदिनी।
दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा च शोणितास्त्रावकर्दमा॥ १५॥
सा बभूव निशा घोरा हरिराक्षसहारिणी।
कालरात्रीव भूतानां सर्वेषां दुरतिक्रमा॥ १६॥
ततस्ते राक्षसास्तत्र तस्मिंस्तमसि दारुणे।
राममेवाभ्यवर्तन्त संहृष्टाः शरवृष्टिभिः॥ १७॥
तेषामापततां शब्दः क्रुद्धानामपि गर्जताम्।
उद्वर्त इव सप्तानां समुद्राणामभूत् स्वनः॥ १८॥
तेषां रामः शरैः षड‍‍्भिः षड् जघान निशाचरान्।
निमेषान्तरमात्रेण शरैरग्निशिखोपमैः॥ १९॥
यज्ञशत्रुश्च दुर्धर्षो महापार्श्वमहोदरौ।
वज्रदंष्ट्रो महाकायस्तौ चोभौ शुकसारणौ॥ २०॥
ते तु रामेण बाणौघैः सर्वमर्मसु ताडिताः।
युद्धादपसृतास्तत्र सावशेषायुषोऽभवन्॥ २१॥
निमेषान्तरमात्रेण घोरैरग्निशिखोपमैः।
दिशश्चकार विमलाः प्रदिशश्च महारथः॥ २२॥
ये त्वन्ये राक्षसा वीरा रामस्याभिमुखे स्थिताः।
तेऽपि नष्टाः समासाद्य पतङ्गा इव पावकम्॥ २३॥
सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैः सम्पतद्भिः समन्ततः।
बभूव रजनी चित्रा खद्योतैरिव शारदी॥ २४॥
राक्षसानां च निनदैर्भेरीणां चैव निःस्वनैः।
सा बभूव निशा घोरा भूयो घोरतराभवत्॥ २५॥
तेन शब्देन महता प्रवृद्धेन समन्ततः।
त्रिकूटः कंदराकीर्णः प्रव्याहरदिवाचलः॥ २६॥
गोलाङ्गूला महाकायास्तमसा तुल्यवर्चसः।
सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां भक्षयन् रजनीचरान्॥ २७॥
अङ्गदस्तु रणे शत्रून् निहन्तुं समुपस्थितः।
रावणिं निजघानाशु सारथिं च हयानपि॥ २८॥
इन्द्रजित् तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हतसारथिः।
अङ्गदेन महाकायस्तत्रैवान्तरधीयत॥ २९॥
तत् कर्म वालिपुत्रस्य सर्वे देवाः सहर्षिभिः।
तुष्टुवुः पूजनार्हस्य तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ॥ ३०॥
प्रभावं सर्वभूतानि विदुरिन्द्रजितो युधि।
ततस्ते तं महात्मानं दृष्ट्वा तुष्टाः प्रधर्षितम्॥ ३१॥
ततः प्रहृष्टाः कपयः ससुग्रीवविभीषणाः।
साधुसाध्विति नेदुश्च दृष्ट्वा शत्रुं पराजितम्॥ ३२॥
इन्द्रजित् तु तदानेन निर्जितो भीमकर्मणा।
संयुगे वालिपुत्रेण क्रोधं चक्रे सुदारुणम्॥ ३३॥
सोऽन्तर्धानगतः पापो रावणी रणकर्शितः।
ब्रह्मदत्तवरो वीरो रावणिः क्रोधमूर्च्छितः॥ ३४॥
अदृश्यो निशितान् बाणान् मुमोचाशनिवर्चसः।
रामं च लक्ष्मणं चैव घोरैर्नागमयैः शरैः॥ ३५॥
बिभेद समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राक्षसः।
मायया संवृतस्तत्र मोहयन् राघवौ युधि॥ ३६॥
अदृश्यः सर्वभूतानां कूटयोधी निशाचरः।
बबन्ध शरबन्धेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥ ३७॥
तौ तेन पुरुषव्याघ्रौ क्रुद्धेनाशीविषैः शरैः।
सहसाभिहतौ वीरौ तदा प्रेक्षन्त वानराः॥ ३८॥
प्रकाशरूपस्तु यदा न शक्त-
स्तौ बाधितुं राक्षसराजपुत्रः।
मायां प्रयोक्तुं समुपाजगाम
बबन्ध तौ राजसुतौ दुरात्मा॥ ३९॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४४ ॥

English Griffith

The lord of Light had sunk and set:
Night came; the foeman struggled yet;
And fiercer for the gloom of night
Grew the wild fury of the fight.
Scarce could each warrior’s eager eye
The foeman from the friend descry.
“Rákshas or Vánar? say;” cried each,
And foe knew foeman by his speech.
“Why wilt thou fly? O warrior, stay:
Turn on the foe, and rend and slay:”
Such were the cries, such words of fear
Smote through the gloom each listening ear.
Each swarthy rover of the night
Whose golden armour flashed with light,
Showed like a towering hill embraced
By burning woods about his waist.
The giants at the Vánars flew,
And ravening ate the foes they slew:
With mortal bite like serpent’s fang,
The Vánars at the giants sprang,
And car and steeds and they who bore
The pennons fell bedewed with gore.
No serried band, no firm array
The fury of their charge could stay.
Down went the horse and rider, down
Went giant lords of high renown.
Though midnight’s shade was dense and dark,
With skill that swerved not from the mark
Their bows the sons of Raghu drew,
And each keen shaft a chieftain slew.
Uprose the blinding dust from meads
Ploughed by the cars and trampling steeds,
And where the warriors fell the flood
Was dark and terrible with blood.
Six giants⁹⁵² singled Ráma out,
And charged him with a furious shout
Loud as the roaring of the sea
When every wind is raging free.
Six times he shot: six heads were cleft;
Six giants dead on earth were left.
Nor ceased he yet: his bow he strained,
And from the sounding weapon rained
A storm of shafts whose fiery glare
Filled all the region of the air;
And chieftains dropped before his aim
Like moths that perish in the flame.
Earth glistened where the arrows fell,
As shines in autumn nights a dell
Which fireflies, flashing through the gloom,
With momentary light illume.

But Indrajít, when Báli’s son⁹⁵³
The victory o’er the foe had won,
Saw with a fury-kindled eye
His mangled steeds and driver die;
Then, lost in air, he fled the fight,
And vanished from the victor’s sight.
The Gods and saints glad voices raised,
And Angad for his virtue praised;
And Raghu’s sons bestowed the meed
Of honour due to valorous deed.

Compelled his shattered car to quit,
Rage filled the soul of Indrajít,
Who brooked not, strong by Brahmá’s grace
Defeat from one of Vánar race.
In magic mist concealed from view
His bow the treacherous warrior drew,
And Raghu’s sons were first to feel
The tempest of his winged steel.
Then when his arrows failed to kill
The princes who defied him still,
He bound them with the serpent noose,⁹⁵⁴
The magic bond which none might loose.

Griffith’s notes (3)

Yajnaśatru, Mahápárśva, Mahodar, Vajradanshṭra, Śuka, and Sáraṇ.
Angad.
A mysterious weapon consisting of serpents transformed to arrows which deprived the wounded object of all sense and power of motion.