Ramayana · Book VI · Yuddha Kāṇḍa
Ramayana, Book VI, Canto 29: Sárdúla Capturedयुद्धकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.29.
Sanskrit
लक्ष्मणं च महावीर्यं भुजं रामस्य दक्षिणम्॥ १॥
समीपस्थं च रामस्य भ्रातरं च विभीषणम्।
सर्ववानरराजं च सुग्रीवं भीमविक्रमम्॥ २॥
अङ्गदं चापि बलिनं वज्रहस्तात्मजात्मजम्।
हनूमन्तं च विक्रान्तं जाम्बवन्तं च दुर्जयम्॥ ३॥
सुषेणं कुमुदं नीलं नलं च प्लवगर्षभम्।
गजं गवाक्षं शरभं मैन्दं च द्विविदं तथा॥ ४॥
किंचिदाविग्नहृदयो जातक्रोधश्च रावणः।
भर्त्सयामास तौ वीरौ कथान्ते शुकसारणौ॥ ५॥
अधोमुखौ तौ प्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ।
रोषगद्गदया वाचा संरब्धं परुषं तथा॥ ६॥
न तावत् सदृशं नाम सचिवैरुपजीविभिः।
विप्रियं नृपतेर्वक्तुं निग्रहे प्रग्रहे प्रभोः॥ ७॥
रिपूणां प्रतिकूलानां युद्धार्थमभिवर्तताम्।
उभाभ्यां सदृशं नाम वक्तुमप्रस्तवे स्तवम्॥ ८॥
आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वां पर्युपासिताः।
सारं यद् राजशास्त्राणामनुजीव्यं न गृह्यते॥ ९॥
गृहीतो वा न विज्ञातो भारोऽज्ञानस्य वाह्यते।
ईदृशैः सचिवैर्युक्तो मूर्खैर्दिष्ट्या धराम्यहम्॥ १०॥
किं नु मृत्योर्भयं नास्ति मां वक्तुं परुषं वचः।
यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्छति शुभाशुभम्॥ ११॥
अप्येव दहनं स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः।
राजदण्डपरामृष्टास्तिष्ठन्ते नापराधिनः॥ १२॥
हन्यामहं त्विमौ पापौ शत्रुपक्षप्रशंसिनौ।
यदि पूर्वोपकारैर्मे क्रोधो न मृदुतां व्रजेत्॥ १३॥
अपध्वंसत नश्यध्वं संनिकर्षादितो मम।
नहि वां हन्तुमिच्छामि स्मराम्युपकृतानि वाम्।
हतावेव कृतघ्नौ द्वौ मयि स्नेहपराङ्मुखौ॥ १४॥
एवमुक्तौ तु सव्रीडौ तौ दृष्ट्वा शुकसारणौ।
रावणं जयशब्देन प्रतिनन्द्याभिनिःसृतौ॥ १५॥
अब्रवीच्च दशग्रीवः समीपस्थं महोदरम्।
उपस्थापय मे शीघ्रं चारानिति निशाचरः।
महोदरस्तथोक्तस्तु शीघ्रमाज्ञापयच्चरान्॥ १६॥
ततश्चाराः संत्वरिताः प्राप्ताः पार्थिवशासनात्।
उपस्थिताः प्राञ्जलयो वर्धयित्वा जयाशिषः॥ १७॥
तानब्रवीत् ततो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः।
चारान् प्रत्यायिकान् शूरान् धीरान् विगतसाध्वसान्॥ १८॥
इतो गच्छत रामस्य व्यवसायं परीक्षितुम्।
मन्त्रेष्वभ्यन्तरा येऽस्य प्रीत्या तेन समागताः॥ १९॥
कथं स्वपिति जागर्ति किमद्य च करिष्यति।
विज्ञाय निपुणं सर्वमागन्तव्यमशेषतः॥ २०॥
चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर्वसुधाधिपैः।
युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते॥ २१॥
चारास्तु ते तथेत्युक्त्वा प्रहृष्टा राक्षसेश्वरम्।
शार्दूलमग्रतः कृत्वा ततश्चक्रुः प्रदक्षिणम्॥ २२॥
ततस्तं तु महात्मानं चारा राक्षससत्तमम्।
कृत्वा प्रदक्षिणं जग्मुर्यत्र रामः सलक्ष्मणः॥ २३॥
ते सुवेलस्य शैलस्य समीपे रामलक्ष्मणौ।
प्रच्छन्ना ददृशुर्गत्वा ससुग्रीवविभीषणौ॥ २४॥
प्रेक्षमाणाश्चमूं तां च बभूवुर्भयविह्वलाः।
ते तु धर्मात्मना दृष्टा राक्षसेन्द्रेण राक्षसाः॥ २५॥
विभीषणेन तत्रस्था निगृहीता यदृच्छया।
शार्दूलो ग्राहितस्त्वेकः पापोऽयमिति राक्षसः॥ २६॥
मोचितः सोऽपि रामेण वध्यमानः प्लवंगमैः।
आनृशंस्येन रामेण मोचिता राक्षसाः परे॥ २७॥
वानरैरर्दितास्ते तु विक्रान्तैर्लघुविक्रमैः।
पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताः श्वसन्तो नष्टचेतसः॥ २८॥
ततो दशग्रीवमुपस्थितास्ते
चारा बहिर्नित्यचरा निशाचराः।
गिरेः सुवेलस्य समीपवासिनं
न्यवेदयन् रामबलं महाबलाः॥ २९॥
English Griffith
The giant viewed with earnest ken
The Vánars and the lords of men;
Then thus, with grief and anger moved,
In bitter tone the spies reproved:
“Can faithful servants hope to please
Their master with such fates as these?
Or hope ye with wild words to wring
The bosom of your lord and king?
Such words were better said by those
Who come arrayed our mortal foes.
In vain your ears have heard the sage,
And listened to the lore of age,
Untaught, though lectured many a day,
The first great lesson, to obey,
’Tis marvel Rávaṇ reigns and rules
Whose counsellors are blind and fools.
Has death no terrors that ye dare
To tempt your monarch to despair,
From whose imperial mandate flow
Disgrace and honour, weal and woe?
Yea, forest trees, when flames are fanned
About their scorching trunks, may stand;
But naught can set the sinner free
When kings the punishment decree.
I would not in mine anger spare
The traitorous foe-praising pair,
But years of faithful service plead
For pardon, and they shall not bleed.
Henceforth to me be dead: depart,
Far from my presence and my heart.”
Thus spoke the angry king: the two
Cried, Long live Rávaṇ, and withdrew,
The giant monarch turned and cried
To strong Mahodar at his side:
“Go thou, and spies more faithful bring.
More duteous to their lord the king.”
Swift at his word Mahodar shed,
And came returning at the head
Of long tried messengers, who bent
Before their monarch reverent.
“Go quickly hence,” said Rávaṇ “scan
With keenest eyes the foeman’s plan.
Learn who, as nearest friends, advise
And mould each secret enterprise.
Learn when he wakes and goes to rest,
Sound every purpose of his breast.
Learn what the prince intends to-day:
Watch keenly all, and come away.”
With joy they heard the words he said:
Then with Śárdúla at their head
About the giant king they went
With circling paces reverent.
By fair Suvela’s grassy side
The chiefs of Raghu’s race they spied,
Where, shaded by the waving wood,
Vibhishaṇ and Sugríva stood.
A while they rested there and viewed
The Vánars’ countless multitude.
Vibhishaṇ with observant eyes
Knew at a glance the giant spies,
And bade the warriors of his train
Bind the rash foes with cord and chain:
“Śárdúla’s is the sin,” he cried.
He neath the Vánars’ hands had died,
But Ráma from their fury freed
The captive in his utmost need,
And, merciful at sight of woe,
Loosed all the spies and bade them go.
Then home to Lanká’s monarch fled
The giant chiefs discomfited.