Ramayana · Book VI · Yuddha Kāṇḍa
Ramayana, Book VI, Canto 21: Ocean Threatenedयुद्धकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.21.
Sanskrit
अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा प्रतिशिश्ये महोदधेः॥ १॥
बाहुं भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः।
जातरूपमयैश्चैव भूषणैर्भूषितं पुरा॥ २॥
मणिकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः।
भुजैः परमनारीणामभिमृष्टमनेकधा॥ ३॥
चन्दनागुरुभिश्चैव पुरस्तादभिसेवितम्।
बालसूर्यप्रकाशैश्च चन्दनैरुपशोभितम्॥ ४॥
शयने चोत्तमाङ्गेन सीतायाः शोभितं पुरा।
तक्षकस्येव सम्भोगं गङ्गाजलनिषेवितम्॥ ५॥
संयुगे युगसंकाशं शत्रूणां शोकवर्धनम्।
सुहृदां नन्दनं दीर्घं सागरान्तव्यपाश्रयम्॥ ६॥
अस्यता च पुनः सव्यं ज्याघातविहतत्वचम्।
दक्षिणो दक्षिणं बाहुं महापरिघसंनिभम्॥ ७॥
गोसहस्रप्रदातारं ह्युपधाय भुजं महत्।
अद्य मे तरणं वाथ मरणं सागरस्य वा॥ ८॥
इति रामो धृतिं कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम्।
अधिशिष्ये च विधिवत् प्रयतो नियतो मुनिः॥ ९॥
तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले।
नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽभिजग्मतुः॥ १०॥
स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मवत्सलः।
उपासत तदा रामः सागरं सरितां पतिम्॥ ११॥
न च दर्शयते रूपं मन्दो रामस्य सागरः।
प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः॥ १२॥
समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः।
समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्॥ १३॥
अवलेपः समुद्रस्य न दर्शयति यः स्वयम्।
प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता॥ १४॥
असामर्थ्यफला ह्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः।
आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम्॥ १५॥
सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम्।
न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः॥ १६॥
प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ्जयो वा रणमूर्धनि।
अद्य मद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरालयम्॥ १७॥
निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः।
भोगिनां पश्य भोगानि मया भिन्नानि लक्ष्मण॥ १८॥
महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह।
सशङ्खशुक्तिकाजालं समीनमकरं तथा॥ १९॥
अद्य युद्धेन महता समुद्रं परिशोषये।
क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः॥ २०॥
असमर्थं विजानाति धिक् क्षमामीदृशे जने।
न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः॥ २१॥
चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान्।
समुद्रं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवंगमाः॥ २२॥
अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम्।
वेलासु कृतमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम्॥ २३॥
निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्।
महार्णवं क्षोभयिष्ये महादानवसंकुलम्॥ २४॥
एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः।
बभूव रामो दुर्धर्षो युगान्ताग्निरिव ज्वलन्॥ २५॥
सम्पीड्य च धनुर्घोरं कम्पयित्वा शरैर्जगत्।
मुमोच विशिखानुग्रान् वज्रानिव शतक्रतुः॥ २६॥
ते ज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः।
प्रविशन्ति समुद्रस्य जलं वित्रस्तपन्नगम्॥ २७॥
तोयवेगः समुद्रस्य समीनमकरो महान्।
स बभूव महाघोरः समारुतरवस्तथा॥ २८॥
महोर्मिमालाविततः शङ्खशुक्तिसमावृतः।
सधूमः परिवृत्तोर्मिः सहसासीन्महोदधिः॥ २९॥
व्यथिताः पन्नगाश्चासन् दीप्तास्या दीप्तलोचनाः।
दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः॥ ३०॥
ऊर्मयः सिन्धुराजस्य सनक्रमकरास्तथा।
विन्ध्यमन्दरसंकाशाः समुत्पेतुः सहस्रशः॥ ३१॥
आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः।
उद्वर्तितमहाग्राहः सघोषो वरुणालयः॥ ३२॥
ततस्तु तं राघवमुग्रवेगं
प्रकर्षमाणं धनुरप्रमेयम्।
सौमित्रिरुत्पत्य विनिःश्वसन्तं
मामेति चोक्त्वा धनुराललम्बे॥ ३३॥
एतद्विनापि ह्युदधेस्तवाद्य
सम्पत्स्यते वीरतमस्य कार्यम्।
भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति
दीर्घं भवान् पश्यतु साधुवृत्तम्॥ ३४॥
अन्तर्हितैश्चापि तथान्तरिक्षे
ब्रह्मर्षिभिश्चैव सुरर्षिभिश्च।
शब्दः कृतः कष्टमिति ब्रुवद्भि-
र्मामेति चोक्त्वा महता स्वरेण॥ ३५॥
English Griffith
His hands in reverence Ráma raised
And southward o’er the ocean gazed;
Then on the sacred grass that made
His lowly couch his limbs he laid.
His head on that strong arm reclined
Which Sítá, best of womankind,
Had loved in happier days to hold
With soft arms decked with pearls and gold.
Then rising from his bed of grass,
“This day,” he cried, “the host shall pass
Triumphant to the southern shore,
Or Ocean’s self shall be no more.”
Thus vowing in his constant breast
Again he turned him to his rest,
And there, his eyes in slumber closed,
Silent beside the sea reposed.
Thrice rose the Day-God thrice he set,
The lord of Ocean came not yet,
Thrice came the night, but Raghu’s son
No answer by his service won.
To Lakshmaṇ thus the hero cried,
His eyes aflame with wrath and pride:
“In vain the softer gifts that grace
The good are offered to the base.
Long-suffering, patience, gentle speech
Their thankless hearts can never reach.
The world to him its honour pays
Whose ready tongue himself can praise,
Who scorns the true, and hates the right,
Whose hand is ever raised to smite.
Each milder art is tried in vain:
It wins no glory, but disdain.
And victory owns no softer charm
Than might which nerves a warrior’s arm.
My humble suit is still denied
By Ocean’s overweening pride.
This day the monsters of the deep
In throes of death shall wildly leap.
My shafts shall rend the serpents curled
In caverns of the watery world,
Disclose each sunless depth and bare
The tangled pearl and coral there.
Away with mercy! at a time
Like this compassion is a crime.
Welcome, the battle and the foe!
My bow! my arrows and my bow!
This day the Vánars’ feet shall tread
The conquered Sea’s exhausted bed,
And he who never feared before
Shall tremble to his farthest shore.”
Red flashed his eyes with angry glow:
He stood and grasped his mighty bow,
Terrific as the fire of doom
Whose quenchless flames the world consume.
His clanging cord the archer drew,
And swift the fiery arrows flew
Fierce as the flashing levin sent
By him who rules the firmament.
Down through the startled waters sped
Each missile with its flaming head.
The foamy billows rose and sank,
And dashed upon the trembling bank.
Sea monsters of tremendous form
With crash and roar of thunder storm.
Still the wild waters rose and fell
Crowned with white foam and pearl and shell.
Each serpent, startled from his rest,
Raised his fierce eyes and glowing crest.
And prisoned Dánavs933 where they dwelt
In depths below the terror felt.
Again upon his string he laid
A flaming shaft, but Lakshmaṇ stayed
His arm, with gentle reasoning tried
To soothe his angry mood, and cried:
“Brother, reflect: the wise control
The rising passions of the soul.
Let Ocean grant, without thy threat,
The boon on which thy heart is set.
That gracious lord will ne’er refuse
When Ráma son of Raghu sues.”
He ceased: and voices from the air
Fell clear and loud, Spare, Ráma, spare.
Griffith’s notes (1)
- Fiends and enemies of the Gods.