Ramayana · Book VI · Yuddha Kāṇḍa
Ramayana, Book VI, Canto 18: Ráma’s Speechयुद्धकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.18.
Sanskrit
प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम्॥ १॥
ममापि च विवक्षास्ति काचित् प्रति विभीषणम्।
श्रोतुमिच्छामि तत् सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः॥ २॥
मित्रभावेन सम्प्राप्तं न त्यजेयं कथंचन।
दोषो यद्यपि तस्य स्यात् सतामेतदगर्हितम्॥ ३॥
सुग्रीवस्त्वथ तद्वाक्यमाभाष्य च विमृश्य च।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवः॥ ४॥
स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः।
ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं यः परित्यजेत्॥ ५॥
को नाम स भवेत् तस्य यमेष न परित्यजेत्।
वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा सर्वानुदीक्ष्य तु॥ ६॥
ईषदुत्स्मयमानस्तु लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्।
इति होवाच काकुत्स्थो वाक्यं सत्यपराक्रमः॥ ७॥
अनधीत्य च शास्त्राणि वृद्धाननुपसेव्य च।
न शक्यमीदृशं वक्तुं यदुवाच हरीश्वरः॥ ८॥
अस्ति सूक्ष्मतरं किंचिद् यथात्र प्रतिभाति मा।
प्रत्यक्षं लौकिकं चापि वर्तते सर्वराजसु॥ ९॥
अमित्रास्तत्कुलीनाश्च प्रातिदेश्याश्च कीर्तिताः।
व्यसनेषु प्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः॥ १०॥
अपापास्तत्कुलीनाश्च मानयन्ति स्वकान् हितान्।
एष प्रायो नरेन्द्राणां शङ्कनीयस्तु शोभनः॥ ११॥
यस्तु दोषस्त्वया प्रोक्तो ह्यादानेऽरिबलस्य च।
तत्र ते कीर्तयिष्यामि यथाशास्त्रमिदं शृणु॥ १२॥
न वयं तत्कुलीनाश्च राज्यकाङ्क्षी च राक्षसः।
पण्डिता हि भविष्यन्ति तस्माद् ग्राह्यो विभीषणः॥ १३॥
अव्यग्राश्च प्रहृष्टाश्च ते भविष्यन्ति संगताः।
प्रणादश्च महानेषोऽन्योन्यस्य भयमागतम्।
इति भेदं गमिष्यन्ति तस्माद् ग्राह्यो विभीषणः॥ १४॥
न सर्वे भ्रातरस्तात भवन्ति भरतोपमाः।
मद्विधा वा पितुः पुत्राः सुहृदो वा भवद्विधाः॥ १५॥
एवमुक्तस्तु रामेण सुग्रीवः सहलक्ष्मणः।
उत्थायेदं महाप्राज्ञः प्रणतो वाक्यमब्रवीत्॥ १६॥
रावणेन प्रणिहितं तमवेहि निशाचरम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर॥ १७॥
राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः।
प्रहर्तुं त्वयि विश्वस्ते विश्वस्ते मयि वानघ॥ १८॥
लक्ष्मणे वा महाबाहो स वध्यः सचिवैः सह।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः॥ १९॥
एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठं सुग्रीवो वाहिनीपतिः।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्॥ २०॥
स सुग्रीवस्य तद् वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवम्॥ २१॥
स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः।
सूक्ष्ममप्यहितं कर्तुं मम शक्तः कथंचन॥ २२॥
पिशाचान् दानवान् यक्षान् पृथिव्यां चैव राक्षसान्।
अङ्गुल्यग्रेण तान् हन्यामिच्छन् हरिगणेश्वर॥ २३॥
श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः।
अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः॥ २४॥
स हि तं प्रतिजग्राह भार्याहर्तारमागतम्।
कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर्मद्विधो जनः॥ २५॥
ऋषेः कण्वस्य पुत्रोण कण्डुना परमर्षिणा।
शृणु गाथा पुरा गीता धर्मिष्ठा सत्यवादिना॥ २६॥
बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम्।
न हन्यादानृशंस्यार्थमपि शत्रुं परंतप॥ २७॥
आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः।
अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना॥ २८॥
स चेद् भयाद् वा मोहाद् वा कामाद् वापि न रक्षति।
स्वया शक्त्या यथान्यायं तत् पापं लोकगर्हितम्॥ २९॥
विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षिणः शरणं गतः।
आनाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेदरक्षितः॥ ३०॥
एवं दोषो महानत्र प्रपन्नानामरक्षणे।
अस्वर्ग्यं चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम्॥ ३१॥
करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर्वचनमुत्तमम्।
धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात् तु फलोदये॥ ३२॥
सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते।
अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद् व्रतं मम॥ ३३॥
आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया।
विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम्॥ ३४॥
रामस्य तु वचः श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः।
प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिपूरितः॥ ३५॥
किमत्र चित्रं धर्मज्ञ लोकनाथशिखामणे।
यत् त्वमार्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान् सत्पथे स्थितः॥ ३६॥
मम चाप्यन्तरात्मायं शुद्धं वेत्ति विभीषणम्।
अनुमानाच्च भावाच्च सर्वतः सुपरीक्षितः॥ ३७॥
तस्मात् क्षिप्रं सहास्माभिस्तुल्यो भवतु राघव।
विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः॥ ३८॥
ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य त-
द्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः।
विभीषणेनाशु जगाम संगमं
पतत्त्रिराजेन यथा पुरंदरः॥ ३९॥
English Griffith
Then Ráma’s rising doubt was stilled,
And friendly thoughts his bosom filled.
Thus, deep in Scripture’s lore, he spake:
“The suppliant will I ne’er forsake,
Nor my protecting aid refuse
When one in name of friendship sues.
Though faults and folly blot his fame,
Pity and help he still may claim.”
He ceased: Sugríva bowed his head
And pondered for a while, and said:
“Past number be his faults or few,
What think ye of the Rákshas who,
When threatening clouds of danger rise,
Deserts his brother’s side and flies?
Say, Vánars, who may hope to find
True friendship in his faithless kind?”
The son of Raghu heard his speech:
He cast a hasty look on each
Of those brave Vánar chiefs, and while
Upon his lips there played a smile,
To Lakshmaṇ turned and thus expressed
The thoughts that moved his gallant breast:
“Well versed in Scripture’s lore, and sage
And duly reverent to age,
Is he, with long experience stored,
Who counsels like this Vánar lord.
Yet here, methinks, for searching eyes
Some deeper, subtler matter lies.
To you and all the world are known
The perils of a monarch’s throne,
While foe and stranger, kith and kin
By his misfortune trust to win.
By hope of such advantage led,
Vibhishaṇ o’er the sea has fled.
He in his brother’s stead would reign,
And our alliance seeks to gain;
And we his offer may embrace,
A stranger and of alien race.
But if he comes a spy and foe,
What power has he to strike a blow
In furtherance of his close design?
What is his strength compared with mine?
And can I, Vánar King, forget
The great, the universal debt,
Ever to aid and welcome those
Who pray for shelter, friends or foes?
Hast thou not heard the deathless praise
Won by the dove in olden days,
Who conquering his fear and hate
Welcomed the slayer of his mate,
And gave a banquet, to refresh
The weary fowler, of his flesh?
Now hear me, Vánar King, rehearse
What Kaṇdu929 spoke in ancient verse,
Saint Kaṇva’s son who loved the truth
And clave to virtue from his youth:
“Strike not the suppliant when he stands
And asks thee with beseeching hands
For shelter: strike him not although
He were thy father’s mortal foe.
No, yield him, be he proud or meek,
The shelter which he comes to seek,
And save thy foeman, if the deed
Should cost thy life, in desperate need.”
And shall I hear the wretched cry,
And my protecting aid deny?
Shall I a suppliant’s prayer refuse,
And heaven and glory basely lose?
No, I will do for honour sake
E’en as the holy Kaṇdu spake,
Preserve a hero’s name from stain,
And bliss in heaven and glory gain.
Bound by a solemn vow I sware
That all my saving help should share
Who sought me in distress and cried,
“Thou art my hope, and none beside.”
Then go, I pray thee, Vánar King,
Vibhishaṇ to my presence bring,
Yea, were he Rávaṇ’s self, my vow
Forbids me to reject him now.”
He ceased: the Vánar king approved;
And Ráma toward Vibhishaṇ moved.
So moves, a brother God to greet,
Lord Indra from his heavenly seat.
Griffith’s notes (1)
- In Book II, Canto XXI, Kaṇdu is mentioned by Ráma as an example of filial obedience. At the command of his father he is said to have killed a cow.