Ramayana · Book VI · Yuddha Kāṇḍa
Ramayana, Book VI, Canto 14: Vibhishan’s Speechयुद्धकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.14.
Sanskrit
स कुम्भकर्णस्य च गर्जितानि।
विभीषणो राक्षसराजमुख्य-
मुवाच वाक्यं हितमर्थयुक्तम्॥ १॥
वृतो हि बाह्वन्तरभोगराशि-
श्चिन्ताविषः सुस्मिततीक्ष्णदंष्ट्रः।
पञ्चाङ्गुलीपञ्चशिरोऽतिकायः
सीतामहाहिस्तव केन राजन्॥ २॥
यावन्न लङ्कां समभिद्रवन्ति
बलीमुखाः पर्वतकूटमात्राः।
दंष्ट्रायुधाश्चैव नखायुधाश्च
प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली॥ ३॥
यावन्न गृह्णन्ति शिरांसि बाणा
रामेरिता राक्षसपुंगवानाम्।
वज्रोपमा वायुसमानवेगाः
प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली॥ ४॥
न कुम्भकर्णेन्द्रजितौ च राजं-
स्तथा महापार्श्वमहोदरौ वा।
निकुम्भकुम्भौ च तथातिकायः
स्थातुं समर्था युधि राघवस्य॥ ५॥
जीवंस्तु रामस्य न मोक्ष्यसे त्वं
गुप्तः सवित्राप्यथवा मरुद्भिः।
न वासवस्याङ्कगतो न मृत्यो-
र्नभो न पातालमनुप्रविष्टः॥ ६॥
निशम्य वाक्यं तु विभीषणस्य
ततः प्रहस्तो वचनं बभाषे।
न नो भयं विद्म न दैवतेभ्यो
न दानवेभ्योऽप्यथवा कदाचित्॥ ७॥
न यक्षगन्धर्वमहोरगेभ्यो
भयं न संख्ये पतगोरगेभ्यः।
कथं नु रामाद् भविता भयं नो
नरेन्द्रपुत्रात् समरे कदाचित्॥ ८॥
प्रहस्तवाक्यं त्वहितं निशम्य
विभीषणो राजहितानुकाङ्क्षी।
ततो महार्थं वचनं बभाषे
धर्मार्थकामेषु निविष्टबुद्धिः॥ ९॥
प्रहस्त राजा च महोदरश्च
त्वं कुम्भकर्णश्च यथार्थजातम्।
ब्रवीत रामं प्रति तन्न शक्यं
यथा गतिः स्वर्गमधर्मबुद्धेः॥ १०॥
वधस्तु रामस्य मया त्वया च
प्रहस्त सर्वैरपि राक्षसैर्वा।
कथं भवेदर्थविशारदस्य
महार्णवं तर्तुमिवाप्लवस्य॥ ११॥
धर्मप्रधानस्य महारथस्य
इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः।
पुरोऽस्य देवाश्च तथाविधस्य
कृत्येषु शक्तस्य भवन्ति मूढाः॥ १२॥
तीक्ष्णा न तावत् तव कङ्कपत्रा
दुरासदा राघवविप्रमुक्ताः।
भित्त्वा शरीरं प्रविशन्ति बाणाः
प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम्॥ १३॥
भित्त्वा न तावत् प्रविशन्ति कायं
प्राणान्तिकास्तेऽशनितुल्यवेगाः।
शिताः शरा राघवविप्रमुक्ताः
प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम्॥ १४॥
न रावणो नातिबलस्त्रिशीर्षो
न कुम्भकर्णस्य सुतो निकुम्भः।
न चेन्द्रजिद् दाशरथिं प्रवोढुं
त्वं वा रणे शक्रसमं समर्थः॥ १५॥
देवान्तको वापि नरान्तको वा
तथातिकायोऽतिरथो महात्मा।
अकम्पनश्चाद्रिसमानसारः
स्थातुं न शक्ता युधि राघवस्य॥ १६॥
अयं च राजा व्यसनाभिभूतो
मित्रैरमित्रप्रतिमैर्भवद्भिः।
अन्वास्यते राक्षसनाशनार्थे
तीक्ष्णः प्रकृत्या ह्यसमीक्षकारी॥ १७॥
अनन्तभोगेन सहस्रमूर्ध्ना
नागेन भीमेन महाबलेन।
बलात् परिक्षिप्तमिमं भवन्तो
राजानमुत्क्षिप्य विमोचयन्तु॥ १८॥
यावद्धि केशग्रहणात् सुहृद्भिः
समेत्य सर्वैः परिपूर्णकामैः।
निगृह्य राजा परिरक्षितव्यो
भूतैर्यथा भीमबलैर्गृहीतः॥ १९॥
सुवारिणा राघवसागरेण
प्रच्छाद्यमानस्तरसा भवद्भिः।
युक्तस्त्वयं तारयितुं समेत्य
काकुत्स्थपातालमुखे पतन् सः॥ २०॥
इदं पुरस्यास्य सराक्षसस्य
राज्ञश्च पथ्यं ससुहृज्जनस्य।
सम्यग्घि वाक्यं स्वमतं ब्रवीमि
नरेन्द्रपुत्राय ददातु मैथिलीम्॥ २१॥
परस्य वीर्यं स्वबलं च बुद्ध्वा
स्थानं क्षयं चैव तथैव वृद्धिम्।
तथा स्वपक्षेऽप्यनुमृश्य बुद्ध्या
वदेत् क्षमं स्वामिहितं स मन्त्री॥ २२॥
English Griffith
He ceased: Vibhishaṇ ill at ease
Addressed the king in words like these:
“O Rávaṇ, O my lord, beware
Of Sítá dangerous as fair,
Nor on thy heedless bosom hang
This serpent with a deadly fang.
O King, the Maithil dame restore
To Raghu’s matchless son before
Those warriors of the woodlands, vast
As mountain peaks, approaching fast,
Armed with fierce teeth and claws, enclose
Thy city with unsparing foes.
O, be the Maithil dame restored
Ere loosened from the clanging cord
The vengeful shafts of Ráma fly,
And low in death thy princes lie.
In all thy legions hast thou one
A match in war for Raghu’s son?
Can Kumbhakarṇa’s self withstand,
Or Indrajít, that mighty hand?
In vain with Ráma wilt thou strive:
Thou wilt not save thy soul alive
Though guarded by the Lord of Day
And Storm-Gods’ terrible array,
In vain to Indra wilt thou fly,
Or seek protection in the sky,
In Yáma’s gloomy mansion dwell,
Or hide thee in the depths of hell.”
He ceased; and when his lips were closed
Prahasta thus his rede opposed:
“O timid heart, to counsel thus!
What terrors have the Gods for us?
Can snake, Gandharva, fiend appal
The giants’ sons who scorn them all?
And shall we now our birth disgrace,
And dread a king of human race?”
Thus fierce Prahasta counselled ill:
But sage Vibhishaṇ’s constant will
The safety of the realm ensued;
Who thus in turn his speech renewed:
“Yes, when a soul defiled with sin
Shall mount to heaven and enter in,
Then, chieftain, will experience teach
The truth of thy disdainful speech.
Can I, or thou, or these or all
Our bravest compass Ráma’s fall,
The chief in whom all virtues shine,
The pride of old Ikshváku’a line,
With whom the Gods may scarce compare
In skill to act, in heart to dare?
Yea, idly mayst thou vaunt thee, till
Sharp arrows winged with matchless skill
From Ráma’s bowstring, fleet and fierce
As lightning’s flame, thy body pierce.
Nikumbha shall not save thee then,
Nor Rávaṇ, from the lord of men.
O Monarch, hear my last appeal,
My counsel for thy kingdom’s weal.
This sentence I again declare:
O giant King, beware, beware!
Save from the ruin that impends
Thy town, thy people, and thy friends;
O hear the warning urged once more:
To Raghu’s son the dame restore.”