Ramayana · Book VI · Yuddha Kāṇḍa
Ramayana, Book VI, Canto 126: Bharat Consoledयुद्धकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.124.
Sanskrit
पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पञ्चम्यां लक्ष्मणाग्रजः।
भरद्वाजाश्रमं प्राप्य ववन्दे नियतो मुनिम्॥ १॥
सोऽपृच्छदभिवाद्यैनं भरद्वाजं तपोधनम्।
शृणोषि कच्चिद् भगवन् सुभिक्षानामयं पुरे।
कच्चित् स युक्तो भरतो जीवन्त्यपि च मातरः॥ २॥
एवमुक्तस्तु रामेण भरद्वाजो महामुनिः।
प्रत्युवाच रघुश्रेष्ठं स्मितपूर्वं प्रहृष्टवत्॥ ३॥
आज्ञावशत्वे भरतो जटिलस्त्वां प्रतीक्षते।
पादुके ते पुरस्कृत्य सर्वं च कुशलं गृहे॥ ४॥
त्वां पुरा चीरवसनं प्रविशन्तं महावनम्।
स्त्रीतृतीयं च्युतं राज्याद् धर्मकामं च केवलम्॥ ५॥
पदातिं त्यक्तसर्वस्वं पितृनिर्देशकारिणम्।
सर्वभोगैः परित्यक्तं स्वर्गच्युतमिवामरम्॥ ६॥
दृष्ट्वा तु करुणापूर्वं ममासीत् समितिंजय।
कैकेयीवचने युक्तं वन्यमूलफलाशिनम्॥ ७॥
साम्प्रतं तु समृद्धार्थं समित्रगणबान्धवम्।
समीक्ष्य विजितारिं च ममाभूत् प्रीतिरुत्तमा॥ ८॥
सर्वं च सुखदुःखं ते विदितं मम राघव।
यत् त्वया विपुलं प्राप्तं जनस्थाननिवासिना॥ ९॥
ब्राह्मणार्थे नियुक्तस्य रक्षतः सर्वतापसान्।
रावणेन हृता भार्या बभूवेयमनिन्दिता॥ १०॥
मारीचदर्शनं चैव सीतोन्मथनमेव च।
कबन्धदर्शनं चैव पम्पाभिगमनं तथा॥ ११॥
सुग्रीवेण च ते सख्यं यत्र वाली हतस्त्वया।
मार्गणं चैव वैदेह्याः कर्म वातात्मजस्य च॥ १२॥
विदितायां च वैदेह्यां नलसेतुर्यथा कृतः।
यथा चादीपिता लङ्का प्रहृष्टैर्हरियूथपैः॥ १३॥
सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सहवाहनः।
यथा च निहतः संख्ये रावणो बलदर्पितः॥ १४॥
यथा च निहते तस्मिन् रावणे देवकण्टके।
समागमश्च त्रिदशैर्यथा दत्तश्च ते वरः॥ १५॥
सर्वं ममैतद् विदितं तपसा धर्मवत्सल।
सम्पतन्ति च मे शिष्याः प्रवृत्त्याख्याः पुरीमितः॥ १६॥
अहमप्यत्र ते दद्मि वरं शस्त्रभृतां वर।
अर्घ्यं प्रतिगृहाणेदमयोध्यां श्वो गमिष्यसि॥ १७॥
तस्य तच्छिरसा वाक्यं प्रतिगृह्य नृपात्मजः।
बाढमित्येव संहृष्टः श्रीमान् वरमयाचत॥ १८॥
अकालफलिनो वृक्षाः सर्वे चापि मधुस्रवाः।
फलान्यमृतगन्धीनि बहूनि विविधानि च॥ १९॥
भवन्तु मार्गे भगवन्नयोध्यां प्रति गच्छतः।
तथेति च प्रतिज्ञाते वचनात् समनन्तरम्॥ २०॥
अभवन् पादपास्तत्र स्वर्गपादपसंनिभाः।
निष्फलाः फलिनश्चासन् विपुष्पाः पुष्पशालिनः॥ २१॥
शुष्काः समग्रपत्रास्ते नगाश्चैव मधुस्रवाः।
सर्वतो योजनास्तिस्रो गच्छतामभवंस्तदा॥ २२॥
ततः प्रहृष्टाः प्लवगर्षभास्ते
बहूनि दिव्यानि फलानि चैव।
कामादुपाश्नन्ति सहस्रशस्ते
मुदान्विताः स्वर्गजितो यथैव॥ २३॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशत्यधिकशततमः सर्गः ॥ १२४ ॥
English Griffith
But Ráma bade the chariot stay,
And halting in his airy way,
In Bharadvája’s holy shade
His homage to the hermit paid.
“O saint,” he cried, “I yearn to know
My dear Ayodhyá’s weal and woe.
O tell me that the people thrive,
And that the queens are yet alive.”
Joy gleamed in Bhardvája’s eye,
Who gently smiled and made reply:
“Thy brother, studious of thy will,
Is faithful and obedient still.
In tangled twine he coils his hair:
Thy safe return is all his care.
Before thy shoes he humbly bends,
And to thy house and realm attends.
When first these dreary years began,
When first I saw the banished man,
With Sítá, in his hermit coat,
At this sad heart compassion smote.
My breast with tender pity swelled:
I saw thee from thy home expelled,
Reft of all princely state, forlorn,
A hapless wanderer travel-worn,
Firm in thy purpose to fulfil
Thy duty and thy father’s will.
But boundless is my rapture now:
Triumphant, girt with friends, art thou.
Where’er thy wandering steps have been,
Thy joy and woe mine eyes have seen.
Thy glorious deeds to me art known,
The Bráhmans saved, the foes o’erthrown.
Such power have countless seasons spent
In penance and devotion lent.
Thy virtues, best of chiefs, I know,
And now a boon would fain bestow.
This hospitable gift1024 receive:
Then with the dawn my dwelling leave.”
The bended head of Ráma showed
His reverence for the grace bestowed;
Then for each brave companion’s sake
He sought a further boon and spake:
“O let that mighty power of thine
The road to fair Ayodhyá line
With trees where fruit of every hue
The Vánars’ eye and taste may woo,
And flowers of every season, sweet
With stores of honeyed juice, may meet.”
The hero ceased: the hermit bent
His reverend head in glad assent;
And swift, as Bharadvája willed,
The prayer of Ráma was fulfilled.
For many a league the lengthening road
Trees thick with fruit and blossom showed
With luscious beauty to entice
The taste like trees of Paradise.
The Vánars passed beneath the shade
Of that delightful colonnade,
Still tasting with unbounded glee
The treasures of each wondrous tree.
Griffith’s notes (1)
- The arghya, a respectful offering to Gods and venerable men consisting of rice, dúivá grass, flowers etc., with water.