Ramayana · Book VI · Yuddha Kāṇḍa
Ramayana, Book VI, Canto 124: The Departureयुद्धकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 6.122.
Sanskrit
उपस्थितं तु तं कृत्वा पुष्पकं पुष्पभूषितम्।
अविदूरे स्थितो राममित्युवाच विभीषणः॥ १॥
स तु बद्धाञ्जलिपुटो विनीतो राक्षसेश्वरः।
अब्रवीत् त्वरयोपेतः किं करोमीति राघवम्॥ २॥
तमब्रवीन्महातेजा लक्ष्मणस्योपशृण्वतः।
विमृश्य राघवो वाक्यमिदं स्नेहपुरस्कृतम्॥ ३॥
कृतप्रयत्नकर्माणः सर्व एव वनौकसः।
रत्नैरर्थैश्च विविधैः सम्पूज्यन्तां विभीषण॥ ४॥
सहामीभिस्त्वया लङ्का निर्जिता राक्षसेश्वर।
हृष्टैः प्राणभयं त्यक्त्वा संग्रामेष्वनिवर्तिभिः॥ ५॥
त इमे कृतकर्माणः सर्व एव वनौकसः।
धनरत्नप्रदानैश्च कर्मैषां सफलं कुरु॥ ६॥
एवं सम्मानिताश्चैते नन्द्यमाना यथा त्वया।
भविष्यन्ति कृतज्ञेन निर्वृता हरियूथपाः॥ ७॥
त्यागिनं संग्रहीतारं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।
सर्वे त्वामभिगच्छन्ति ततः सम्बोधयामि ते॥ ८॥
हीनं रतिगुणैः सर्वैरभिहन्तारमाहवे।
सेना त्यजति संविग्ना नृपतिं तं नरेश्वर॥ ९॥
एवमुक्तस्तु रामेण वानरांस्तान् विभीषणः।
रत्नार्थसंविभागेन सर्वानेवाभ्यपूजयत्॥ १०॥
ततस्तान् पूजितान् दृष्ट्वा रत्नार्थैर्हरियूथपान्।
आरुरोह तदा रामस्तद् विमानमनुत्तमम्॥ ११॥
अङ्केनादाय वैदेहीं लज्जमानां मनस्विनीम्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विक्रान्तेन धनुष्मता॥ १२॥
अब्रवीत् स विमानस्थः पूजयन् सर्ववानरान्।
सुग्रीवं च महावीर्यं काकुत्स्थः सविभीषणम्॥ १३॥
मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः।
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं प्रतिगच्छत॥ १४॥
यत् तु कार्यं वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च।
कृतं सुग्रीव तत् सर्वं भवताधर्मभीरुणा॥ १५॥
किष्किन्धां प्रति याह्याशु स्वसैन्येनाभिसंवृतः।
स्वराज्ये वस लङ्कायां मया दत्ते विभीषण।
न त्वां धर्षयितुं शक्ताः सेन्द्रा अपि दिवौकसः॥ १६॥
अयोध्यां प्रति यास्यामि राजधानीं पितुर्मम।
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि सर्वानामन्त्रयामि वः॥ १७॥
एवमुक्तास्तु रामेण हरीन्द्रा हरयस्तथा।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे राक्षसश्च विभीषणः॥ १८॥
अयोध्यां गन्तुमिच्छामः सर्वान् नयतु नो भवान्।
मुद्युक्ता विचरिष्यामो वनान्युपवनानि च॥ १९॥
दृष्ट्वा त्वामभिषेकार्द्रं कौसल्यामभिवाद्य च।
अचिरादागमिष्यामः स्वगृहान् नृपसत्तम॥ २०॥
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा वानरैः सविभीषणैः।
अब्रवीद् वानरान् रामः ससुग्रीवविभीषणान्॥ २१॥
प्रियात् प्रियतरं लब्धं यदहं ससुहृज्जनः।
सर्वैर्भवद्भिः सहितः प्रीतिं लप्स्ये पुरीं गतः॥ २२॥
क्षिप्रमारोह सुग्रीव विमानं सह वानरैः।
त्वमप्यारोह सामात्यो राक्षसेन्द्र विभीषण॥ २३॥
ततः स पुष्पकं दिव्यं सुग्रीवः सह वानरैः।
आरुरोह मुदा युक्तः सामात्यश्च विभीषणः॥ २४॥
तेष्वारूढेषु सर्वेषु कौबेरं परमासनम्।
राघवेणाभ्यनुज्ञातमुत्पपात विहायसम्॥ २५॥
खगतेन विमानेन हंसयुक्तेन भास्वता।
प्रहृष्टश्च प्रतीतश्च बभौ रामः कुबेरवत्॥ २६॥
ते सर्वे वानरर्क्षाश्च राक्षसाश्च महाबलाः।
यथासुखमसम्बाधं दिव्ये तस्मिन्नुपाविशन्॥ २७॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशत्यधिकशततमः सर्गः ॥ १२२ ॥
English Griffith
The giant lord the chariot viewed,
And humbly thus his speech renewed:
“Behold, O King, the car prepared:
Now be thy further will declared.”
He ceased: and Ráma spake once more:
“These hosts who thronged to Lanká’s shore
Their faith and might have nobly shown,
And set thee on the giants’ throne.
Let pearls and gems and gold repay
The feats of many a desperate day,
That all may go triumphant hence
Proud of their noble recompense.”
Vibhishaṇ, ready at his call,
With gold and gems enriched them all.
Then Ráma clomb the glorious car
That shone like day’s resplendent star.
There in his lap he held his dame
Vailing her eyes in modest shame.
Beside him Lakshmaṇ took his stand,
Whose mighty bow still armed his hand,
“O King Vibhishaṇ,” Ráma cried,
“O Vánar chiefs, so long allied,
My comrades till the foemen fell,
List, for I speak a long farewell.
The task, in doubt and fear begun,
With your good aid is nobly done.
Leave Lanká’s shore, your steps retrace,
Brave warriors of the Vánar race.
Thou, King Sugríva, true, through all,
To friendship’s bond and duty’s call,
Seek far Kishkindhá with thy train
And o’er thy realm in glory reign.
Farewell, Vibhishaṇ, Lanká’s throne
Won by our arms is now thine own,
Thou, mighty lord, hast nought to dread
From heavenly Gods by Indra led.
My last farewell, 0 King, receive,
For Lanká’s isle this hour I leave.”
Loud rose their cry in answer: “We,
O Raghu’s son, would go with thee.
With thee delighted would we stray
Where sweet Ayodhyá’s groves are gay,
Then in the joyous synod view
King-making balm thy brows bedew;
Our homage to Kauśalyá pay,
And hasten on our homeward way.”
Their prayer the son of Raghu heard,
And spoke, his heart with rapture stirred:
“Sugríva, O my faithful friend,
Vibhishaṇ and ye chiefs, ascend.
A joy beyond all joys the best
Will fill my overflowing breast,
If girt by you, O noble band,
I seek again my native land.”
With Vánar lords in danger tried
Sugríva sprang to Ráma’s side,
And girt by chiefs of giant kind
Vibhíshan’s step was close behind.
Swift through the air, as Ráma chose,
The wondrous car from earth arose.
And decked with swans and silver wings
Bore through the clouds its freight of kings.