Ramayana · Book V · Sundara Kāṇḍa
Ramayana, Book V, Canto 33: The Colloquyसुन्दरकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 5.33.
Sanskrit
विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च॥ १॥
तामब्रवीन्महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः।
शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा॥ २॥
का नु पद्मपलाशाक्षि क्लिष्टकौशेयवासिनि।
द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिते॥ ३॥
किमर्थं तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम्।
पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम्॥ ४॥
सुराणामसुराणां च नागगन्धर्वरक्षसाम्।
यक्षाणां किंनराणां च का त्वं भवसि शोभने॥ ५॥
का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने।
वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे॥ ६॥
किं नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात्।
रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठा सर्वगुणाधिका॥ ७॥
कोपाद् वा यदि वा मोहाद् भर्तारमसितेक्षणे।
वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं वासि कल्याण्यरुन्धती॥ ८॥
को नु पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा ते सुमध्यमे।
अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि॥ ९॥
रोदनादतिनिःश्वासाद् भूमिसंस्पर्शनादपि।
न त्वां देवीमहं मन्ये राज्ञः संज्ञावधारणात्॥ १०॥
व्यञ्जनानि हि ते यानि लक्षणानि च लक्षये।
महिषी भूमिपालस्य राजकन्या च मे मता॥ ११॥
रावणेन जनस्थानाद् बलात् प्रमथिता यदि।
सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः॥ १२॥
यथा हि तव वै दैन्यं रूपं चाप्यतिमानुषम्।
तपसा चान्वितो वेषस्त्वं राममहिषी ध्रुवम्॥ १३॥
सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता।
उवाच वाक्यं वैदेही हनूमन्तं द्रुमाश्रितम्॥ १४॥
पृथिव्यां राजसिंहानां मुख्यस्य विदितात्मनः।
स्नुषा दशरथस्याहं शत्रुसैन्यप्रणाशिनः॥ १५॥
दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः।
सीतेति नाम्ना चोक्ताहं भार्या रामस्य धीमतः॥ १६॥
समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने।
भुञ्जाना मानुषान् भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी॥ १७॥
ततस्त्रयोदशे वर्षे राज्ये चेक्ष्वाकुनन्दनम्।
अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे॥ १८॥
तस्मिन् सम्भ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने।
कैकेयी नाम भर्तारमिदं वचनमब्रवीत्॥ १९॥
न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम्।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते॥ २०॥
यत् तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम।
तच्चेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः॥ २१॥
स राजा सत्यवाग् देव्या वरदानमनुस्मरन्।
मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम्॥ २२॥
ततस्तं स्थविरो राजा सत्यधर्मे व्यवस्थितः।
ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन् राज्यमयाचत॥ २३॥
स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात् परं प्रियम्।
मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान्॥ २४॥
दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात् सत्यं ब्रूयान्न चानृतम्।
अपि जीवितहेतोर्हि रामः सत्यपराक्रमः॥ २५॥
स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः।
विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत्॥ २६॥
साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी।
नहि मे तेन हीनाया वासः स्वर्गेऽपि रोचते॥ २७॥
प्रागेव तु महाभागः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।
पूर्वजस्यानुयात्रार्थे कुशचीरैरलंकृतः॥ २८॥
ते वयं भर्तुरादेशं बहुमान्य दृढव्रताः।
प्रविष्टाः स्म पुरादृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम्॥ २९॥
वसतो दण्डकारण्ये तस्याहममितौजसः।
रक्षसापहृता भार्या रावणेन दुरात्मना॥ ३०॥
द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः।
ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्त्यक्ष्यामि जीवितम्॥ ३१॥
English Griffith
Down from the tree Hanumán came
And humbly stood before the dame.
Then joining reverent palm to palm
Addressed her thus with words of balm:
“Why should the tears of sorrow rise,
Sweet lady, to those lovely eyes,
As when the wind-swept river floods
Two half expanded lotus buds?
Who art thou, O most fair of face?
Of Asur,850 or celestial race?
Did Nága mother give thee birth?
For sure thou art no child of earth.
Do Rudras851 claim that heavenly form?
Or the swift Gods852 who ride the storm?
Or art thou Rohiṇí853 the blest,
That star more lovely than the rest,—
Reft from the Moon thou lovest well
And doomed a while on earth to dwell?
Or canst thou, fairest wonder, be
The starry queen Arundhatí,854
Fled in thy wrath or jealous pride
From her dear lord Vaśishṭha’s side?
Who is the husband, father, son
Or brother, O thou loveliest one,
Gone from this world in heaven to dwell,
For whom those eyes with weeping swell?
Yet, by the tears those sweet eyes shed,
Yet, by the earth that bears thy tread,855
By calling on a monarch’s name,
No Goddess but a royal dame.
Art thou the queen, fair lady, say,
Whom Rávaṇ stole and bore away?
Yea, by that agony of woe,
That form unrivalled here below,
That votive garb, thou art, I ween,
King Janak’s child and Ráma’s queen.”
Hope at the name of Ráma woke,
And thus the gentle lady spoke:
“I am that Sítá wooed and won
By Daśaratha’s royal son,
The noblest of Ikshváku’s line;
And every earthly joy was mine.
But Ráma left his royal home
In Daṇḍak’s tangled wilds to roam.
Where with Sumitrá’s son and me,
He lived a saintly devotee.
The giant Rávaṇ came with guile
And bore me thence to Lanká’s isle.
Some respite yet the fiend allows,
Two months of life, to Ráma’s spouse.
Two moons of hopeless woe remain,
And then the captive will be slain.”
Griffith’s notes (6)
- The Asurs were the fierce enemies of the Gods.
- The Rudras are manifestations of Śiva.
- The Maruts or Storm Gods.
- Rohiṇí is an asterism personified as the daughter of Daksha and the favourite wife of the Moon. The chief star in the constellation is Aldebaran.
- Arundhatí was the wife of the great sage Vaśishṭha, and regarded as the pattern of conjugal excellence. She was raised to the heavens as one of the Pleiades.
- The Gods do not shed tears; nor do they touch the ground when they walk or stand. Similarly Milton’s angels marched above the ground and “the passive air upbore their nimble tread.” Virgil’s “vera incessu patuit dea” may refer to the same belief.