Ramayana · Book IV · Kiṣkindhā Kāṇḍa
Ramayana, Book IV, Canto 52: The Exitकिष्किन्धाकाण्डम्
Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 4.52.
Sanskrit
इदं वचनमेकाग्रा तापसी धर्मचारिणी॥ १॥
वानरा यदि वः खेदः प्रणष्टः फलभक्षणात्।
यदि चैतन्मया श्राव्यं श्रोतुमिच्छामि तां कथाम्॥ २॥
तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः।
आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥ ३॥
राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः।
रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम्॥ ४॥
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या सह भार्यया।
तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात्॥ ५॥
वीरस्तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः।
राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम्॥ ६॥
अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां यमरक्षिताम्।
सहैभिर्वानरैर्मुख्यैरङ्गदप्रमुखैर्वयम्॥ ७॥
रावणं सहिताः सर्वे राक्षसं कामरूपिणम्।
सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वमिति चोदिताः॥ ८॥
विचित्य तु वनं सर्वं समुद्रं दक्षिणां दिशम्।
वयं बुभुक्षिताः सर्वे वृक्षमूलमुपाश्रिताः॥ ९॥
विवर्णवदनाः सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः।
नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश्चिन्तामहार्णवे॥ १०॥
चारयन्तस्ततश्चक्षुर्दृष्टवन्तो महद् बिलम्।
लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतम्॥ ११॥
अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः।
कुरराः सारसाश्चैव निष्पतन्ति पतत्त्रिणः॥ १२॥
साध्वत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवङ्गमाः।
तेषामपि हि सर्वेषामनुमानमुपागतम्॥ १३॥
अस्मिन् निपतिताः सर्वेऽप्यथ कार्यत्वरान्विताः।
ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तैः परस्परम्॥ १४॥
इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम्।
एतन्नः कार्यमेतेन कृत्येन वयमागताः॥ १५॥
त्वां चैवोपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः।
आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलानि च फलानि च॥ १६॥
अस्माभिरुपयुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः।
यत् त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया॥ १७॥
ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः।
एवमुक्ता तु सर्वज्ञा वानरैस्तैः स्वयंप्रभा॥ १८॥
प्रत्युवाच ततः सर्वानिदं वानरयूथपान्।
सर्वेषां परितुष्टास्मि वानराणां तरस्विनाम्॥ १९॥
चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यमिह केनचित्।
एवमुक्तः शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम्॥ २०॥
उवाच हनुमान् वाक्यं तामनिन्दितलोचनाम्।
शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणीम्॥ २१॥
यः कृतः समयोऽस्मासु सुग्रीवेण महात्मना।
स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम्॥ २२॥
सा त्वमस्माद् बिलादस्मानुत्तारयितुमर्हसि।
तस्मात् सुग्रीववचनादतिक्रान्तान् गतायुषः॥ २३॥
त्रातुमर्हसि नः सर्वान् सुग्रीवभयशङ्कितान्।
महच्च कार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि॥ २४॥
तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः।
एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत्॥ २५॥
जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम्।
तपसः सुप्रभावेण नियमोपार्जितेन च॥ २६॥
सर्वानेव बिलादस्मात् तारयिष्यामि वानरान्।
निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुङ्गवाः॥ २७॥
नहि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः।
ततो निमीलिताः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः॥ २८॥
सहसा पिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकांक्षया।
वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा॥ २९॥
निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया।
उवाच सर्वांस्तांस्तत्र तापसी धर्मचारिणी॥ ३०॥
निःसृतान् विषमात् तस्मात् समाश्वास्येदमब्रवीत्।
एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान् नानाद्रुमलतायुतः॥ ३१॥
एष प्रस्रवणः शैलः सागरोऽयं महोदधिः।
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः।
इत्युक्त्वा तद् बिलं श्रीमत् प्रविवेश स्वयंप्रभा॥ ३२॥
English Griffith
“Ráma,” he cried, “a prince whose sway
All peoples of the earth obey,
To Daṇḍak’s tangled forest came
With his brave brother and his dame.
From that dark shade of forest boughs
The giant Rávaṇ stole his spouse.
Our king Sugríva’s orders send
These Vánars forth to aid his friend,
That so the lady be restored
Uninjured to her sorrowing lord.
With Angad and the rest, this band
Has wandered through the southern land,
With careful search in every place
The lady and the fiend to trace.
We roamed the southern region o’er,
And stood upon the ocean’s shore.
By hunger pressed our strength gave way;
Beneath the spreading trees we lay,
And cried, worn out with toil and woe,
“No farther, comrades, can we go.”
Then as our sad eyes looked around
We spied an opening in the ground,
Where all was gloomy dark behind
The creeping plants that o’er it twined.
Forth trooping from the dark-recess
Came swans and mallards numberless,
With drops upon their shining wings
As newly bathed where water springs.
“On, comrades, to the cave,” I cried
And all within the portal hied.
Each clasping fast another’s hand
Far onward pressed the Vánar band;
And still, as thirst and hunger drove,
We traced the mazes of the grove.
Here thou with hospitable care
Hast fed us with the noblest fare,
Preserving us, about to die,
With this thy plentiful supply.
But how, O pious lady, say,
May we thy gracious boon repay?”
He ceased: the ascetic dame replied:
“Well, Vánars, am I satisfied.
A life of holy works I lead,
And from your hands no service need.”
Then spake again the Vánar chief:
“We came to thee and found relief.
Now listen to a new distress,
And aid us, holy votaress.
Our wanderings in this vasty cave
Exhaust the time Sugríva gave.
Once more then, lady, grant release,
And let thy suppliants go in peace
Again upon their errand sped,
For King Sugríva’s ire we dread.
And the great task our sovereign set,
Alas, is unaccomplished yet.”
Thus Hanumán their leader prayed,
And thus the dame her answer made:
“Scarce may the living find their way
Returning hence to light of day;
But I will free you through the might
Of penance, fast, and holy rite.
Close for a while your eyes, or ne’er
May you return to upper air.”
She ceased: the Vánars all obeyed;
Their fingers on their eyes they laid,
And, ere a moment’s time had fled,
Were through the mazy cavern led.
Again the gracious lady spoke,
And joy in every bosom woke:
“Lo, here again is Vindhya’s hill,
Whose valleys trees and creepers fill;
And, by the margin of the sea,
Praśravaṇ where you fain would be.”
With blessings then she bade adieu,
And swift within the cave withdrew.