Ramayana, Book II, Canto 74: Bharat’s Lamentअयोध्याकाण्डम्

Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 2.74.

74Sanskrit sarga 2.74 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अयोध्याकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः ॥२-७४॥
ताम् तथा गर्हयित्वा तु मातरम् भरतः तदा ।
रोषेण महता आविष्टः पुनर् एव अब्रवीद् वचः ॥२-७४-१॥
राज्यात् भ्रम्शस्व कैकेयि नृशम्से दुष्ट चारिणि ।
परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतम् रुदती भव ॥२-७४-२॥
किम् नु ते अदूषयद् राजा रामः वा भृश धार्मिकः ।
ययोः मृत्युर् विवासः च त्वत् कृते तुल्यम् आगतौ ॥२-७४-३॥
भ्रूणहत्याम् असि प्राप्ता कुलस्य अस्य विनाशनात् ।
कैकेयि नरकम् गच्च मा च भर्तुः सलोकताम् ॥२-७४-४॥
यत्त्वया हीदृशम् पापम् कृतम् घोरेण कर्मणा ।
सर्वलोकप्रियम् हित्वा ममाप्यापादितम् भयम् ॥२-७४-५॥
त्वत् कृते मे पिता वृत्तः रामः च अरण्यम् आश्रितः ।
अयशो जीव लोके च त्वया अहम् प्रतिपादितः ॥२-७४-६॥
मातृ रूपे मम अमित्रे नृशम्से राज्य कामुके ।
न ते अहम् अभिभाष्यो अस्मि दुर्वृत्ते पति घातिनि ॥२-७४-७॥
कौसल्या च सुमित्रा च याः च अन्या मम मातरः ।
दुह्खेन महता आविष्टाः त्वाम् प्राप्य कुल दूषिणीम् ॥२-७४-८॥
न त्वम् अश्व पतेः कन्या धर्म राजस्य धीमतः ।
राक्षसी तत्र जाता असि कुल प्रध्वम्सिनी पितुः ॥२-७४-९॥
यत् त्वया धार्मिको रामः नित्यम् सत्य परायणः ।
वनम् प्रस्थापितः दुह्खात् पिता च त्रिदिवम् गतः ॥२-७४-१०॥
यत् प्रधाना असि तत् पापम् मयि पित्रा विना कृते ।
भ्रातृभ्याम् च परित्यक्ते सर्व लोकस्य च अप्रिये ॥२-७४-११॥
कौसल्याम् धर्म सम्युक्ताम् वियुक्ताम् पाप निश्चये ।
कृत्वा कम् प्राप्स्यसे तु अद्य लोकम् निरय गामिनी ॥२-७४-१२॥
किम् न अवबुध्यसे क्रूरे नियतम् बन्धु सम्श्रयम् ।
ज्येष्ठम् पितृ समम् रामम् कौसल्याय आत्म सम्भवम् ॥२-७४-१३॥
अन्ग प्रत्यन्गजः पुत्रः हृदयाच् च अपि जायते ।
तस्मात् प्रियतरः मातुः प्रियत्वान् न तु बान्धवः ॥२-७४-१४॥
अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुर सम्मता ।
वहमानौ ददर्श उर्व्याम् पुत्रौ विगत चेतसौ ॥२-७४-१५॥
ताव् अर्ध दिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ मही तले ।
रुरोद पुत्र शोकेन बाष्प पर्याकुल ईक्षणा ॥२-७४-१६॥
अधस्तात् व्रजतः तस्याः सुर राज्ञो महात्मनः ।
बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभि गन्धिनः ॥२-७४-१७॥
इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातम् तम् स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् ।
सुरभिम् मन्यते दृष्ट्वा भूयसीम् ताम् सुरेश्वरः ॥२-७४-१८॥
निरीक्समाणः शक्रस्ताम् ददर्श सुरभिम् स्थिताम् ।
आकाशे विष्ठिताम् दीनाम् रुदतीम् भृशदुःखिताम् ॥२-७४-१९॥
ताम् दृष्ट्वा शोक सम्तप्ताम् वज्र पाणिर् यशस्विनीम् ।
इन्द्रः प्रान्जलिर् उद्विग्नः सुर राजो अब्रवीद् वचः ॥२-७४-२०॥
भयम् कच्चिन् न च अस्मासु कुतश्चित् विद्यते महत् ।
कुतः निमित्तः शोकः ते ब्रूहि सर्व हित एषिणि ॥२-७४-२१॥
एवम् उक्ता तु सुरभिः सुर राजेन धीमता ।
पत्युवाच ततः धीरा वाक्यम् वाक्य विशारदा ॥२-७४-२२॥
शान्तम् पातम् न वः किम्चित् कुतश्चित् अमर अधिप ।
अहम् तु मग्नौ शोचामि स्व पुत्रौ विषमे स्थितौ ॥२-७४-२३॥
एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्य रश्मि प्रतापिनौ ।
अर्ध्यमानौ बली वर्दौ कर्षकेण सुर अधिप ॥२-७४-२४॥
मम कायात् प्रसूतौ हि दुह्खितौ भार पीडितौ ।
यौ दृष्ट्वा परितप्ये अहम् न अस्ति पुत्र समः प्रियः ॥२-७४-२५॥
यस्याः पुत्र सहस्त्रैस्तु कृत्स्नम् व्याप्तमिदम् जगत् ।
ताम् दृष्ट्वा रुदतीम् शक्रो न सुतान्मन्यते परम् ॥२-७४-२६॥
सदाऽप्रतिमवृत्ताया लोकधारणकाम्यया ।
श्रीमत्या गुणनित्यायाः स्वभावपरिचेष्टया ॥२-७४-२७॥
यस्याः पुत्रसहस्राणि सापि शोचै कामधुक् ।
किम् पुनर् या विना रामम् कौसल्या वर्तयिष्यति ॥२-७४-२८॥
एक पुत्रा च साध्वी च विवत्सा इयम् त्वया कृता ।
तस्मात् त्वम् सततम् दुह्खम् प्रेत्य च इह च लप्स्यसे ॥२-७४-२९॥
अहम् हि अपचितिम् भ्रातुः पितुः च सकलाम् इमाम् ।
वर्धनम् यशसः च अपि करिष्यामि न सम्शयः ॥२-७४-३०॥
आनाययित्वा तनयम् कौसल्याया महा द्युतिम् ।
स्वयम् एव प्रवेक्ष्यामि वनम् मुनि निषेवितम् ॥२-७४-३१॥
न ह्यहम् पापसम्कल्पे पापे पापम् त्वया कृतम् ।
शक्तो धारयितुम् पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः ॥२-७४-३२॥
सा त्वमग्निम् प्रविश वा स्वयम् वा दण्डकान्विश ।
रज्जुम् बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम् ॥२-७४-३३॥
अहमप्यवनिम् प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे ।
कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः ॥२-७४-३४॥
इति नागैव अरण्ये तोमर अन्कुश चोदितः ।
पपात भुवि सम्क्रुद्धो निह्श्वसन्न् इव पन्नगः ॥२-७४-३५॥
सम्रक्त नेत्रः शिथिल अम्बरः तदा ।
विधूत सर्व आभरणः परम्तपः ।
बभूव भूमौ पतितः नृप आत्मजः ।
शची पतेः केतुर् इव उत्सव क्षये ॥२-७४-३६॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः ॥२-७४॥

English Griffith

When Bharat’s anger-sharpened tongue
Reproaches on the queen had flung,
Again, with mighty rage possessed,
The guilty dame he thus addressed:
“Flee, cruel, wicked sinner, flee,
Let not this kingdom harbour thee.
Thou who hast thrown all right aside,
Weep thou for me when I have died.
Canst thou one charge against the king,
Or the most duteous Ráma bring?
The one thy sin to death has sent,
The other chased to banishment.
Our line’s destroyer, sin defiled
Like one who kills an unborn child,
Ne’er with thy lord in heaven to dwell,
Thy portion shall be down in hell
Because thy hand, that stayed for naught,
This awful wickedness has wrought,
And ruined him whom all held dear,
My bosom too is stirred with fear.
My father by thy sin is dead,
And Ráma to the wood is fled;
And of thy deed I bear the stain,
And fameless in the world remain.
Ambitious, evil-souled, in show
My mother, yet my direst foe.
My throning ne’er thine eyes shall bless,
Thy husband’s wicked murderess.
Thou art not Aśvapati’s child,
That righteous king most sage and mild,
But thou wast born a fiend, a foe
My father’s house to overthrow.
Thou who hast made Kauśalyá, pure,
Gentle, affectionate, endure
The loss of him who was her bliss,—
What worlds await thee, Queen, for this?
Was it not patent to thy sense
That Ráma was his friends’ defence,
Kauśalyá’s own true child most dear,
The eldest and his father’s peer?
Men in the son not only trace
The father’s figure, form, and face,
But in his heart they also find
The offspring of the father’s mind;
And hence, though dear their kinsmen are,
To mothers sons are dearer far.
There goes an ancient legend how
Good Surabhí, the God-loved cow,
Saw two of her dear children strain,
Drawing a plough and faint with pain.
She saw them on the earth outworn,
Toiling till noon from early morn,
And as she viewed her children’s woe,
A flood of tears began to flow.
As through the air beneath her swept
The Lord of Gods, the drops she wept,
Fine, laden with delicious smell,
Upon his heavenly body fell.
And Indra lifted up his eyes
And saw her standing in the skies,
Afflicted with her sorrow’s weight,
Sad, weeping, all disconsolate.
The Lord of Gods in anxious mood
Thus spoke in suppliant attitude:
“No fear disturbs our rest, and how
Come this great dread upon thee now?
Whence can this woe upon thee fall,
Say, gentle one who lovest all?”

Thus spake the God who rules the skies,
Indra, the Lord supremely wise;
And gentle Surabhí, well learned
In eloquence, this speech returned:
“Not thine the fault, great God, not thine
And guiltless are the Lords divine:
I mourn two children faint with toil,
Labouring hard in stubborn soil.
Wasted and sad I see them now,
While the sun beats on neck and brow,
Still goaded by the cruel hind,—
No pity in his savage mind.
O Indra, from this body sprang
These children, worn with many a pang.
For this sad sight I mourn, for none
Is to the mother like her son.”

He saw her weep whose offspring feed
In thousands over hill and mead,
And knew that in a mother’s eye
Naught with a son, for love, can vie.
He deemed her, when the tears that came
From her sad eyes bedewed his frame,
Laden with their celestial scent,
Of living things most excellent.
If she these tears of sorrow shed
Who many a thousand children bred,
Think what a life of woe is left
Kauśalyá, of her Ráma reft.
An only son was hers and she
Is rendered childless now by thee.
Here and hereafter, for thy crime,
Woe is thy lot through endless time.
And now, O Queen, without delay,
With all due honour will I pay
Both to my brother and my sire
The rites their several fates require.
Back to Ayodhyá will I bring
The long-armed chief, her lord and king,
And to the wood myself betake
Where hermit saints their dwelling make.
For, sinner both in deed and thought!
This hideous crime which thou hast wrought
I cannot bear, or live to see
The people’s sad eyes bent on me.
Begone, to Daṇḍak wood retire,
Or cast thy body to the fire,
Or bind around thy neck the rope:
No other refuge mayst thou hope.
When Ráma, lord of valour true,
Has gained the earth, his right and due,
Then, free from duty’s binding debt,
My vanished sin shall I forget.”

Thus like an elephant forced to brook
The goading of the driver’s hook,
Quick panting like a serpent maimed,
He fell to earth with rage inflamed.