Ramayana, Book II, Canto 48: The Women’s Lamentअयोध्याकाण्डम्

Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 2.48.

48Sanskrit sarga 2.48 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

तेषामेवम् विष्ण्णानाम्पीडितानामतीव च ।
बाष्पविप्लुतनेत्राणाम् सशोकानाम् मुमूर्षया ॥२-४८-१॥
अनुगम्य निवृत्तानाम् रामम् नगर वासिनाम् ।
उद्गतानि इव सत्त्वानि बभूवुर् अमनस्विनाम् ॥२-४८-२॥
स्वम् स्वम् निलयम् आगम्य पुत्र दारैः समावृताः ।
अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहित आननाः ॥२-४८-३॥
न च आहृष्यन् न च अमोदन् वणिजो न प्रसारयन् ।
न च अशोभन्त पण्यानि न अपचन् गृह मेधिनः ॥२-४८-४॥
नष्टम् दृष्ट्वा न अभ्यनन्दन् विपुलम् वा धन आगमम् ।
पुत्रम् प्रथमजम् लब्ध्वा जननी न अभ्यनन्दत ॥२-४८-५॥
गृहे गृहे रुदन्त्यः च भर्तारम् गृहम् आगतम् ।
व्यगर्हयन्तः दुह्ख आर्ता वाग्भिस् तोत्रैः इव द्विपान् ॥२-४८-६॥
किम् नु तेषाम् गृहैः कार्यम् किम् दारैः किम् धनेन वा ।
पुत्रैः वा किम् सुखैः वा अपि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥२-४८-७॥
एकः सत् पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया ।
यो अनुगच्चति काकुत्स्थम् रामम् परिचरन् वने ॥२-४८-८॥
आपगाः कृत पुण्याः ताः पद्मिन्यः च सराम्सि च ।
येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलम् शुचि ॥२-४८-९॥
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थम् अटव्यो रम्य काननाः ।
आपगाः च महा अनूपाः सानुमन्तः च पर्वताः ॥२-४८-१०॥
काननम् वा अपि शैलम् वा यम् रामः अभिगमिष्यति ।
प्रिय अतिथिम् इव प्राप्तम् न एनम् शक्ष्यन्ति अनर्चितुम् ॥२-४८-११॥
विचित्र कुसुम आपीडा बहु मन्जलि धारिणः ।
अकाले च अपि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ॥२-४८-१२॥
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।
दर्शयिष्यन्ति अनुक्रोशात् गिरयो रामम् आगतम् ॥२-४८-१३॥
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः ।
विदर्शयन्तः विविधान् भूयः चित्रामः च निर्झरान् ॥२-४८-१४॥
पादपाः पर्वत अग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ।
यत्र रामः भयम् न अत्र न अस्ति तत्र पराभवः ॥२-४८-१५॥
स हि शूरः महा बाहुः पुत्रः दशरथस्य च ।
पुरा भवति नो दूरात् अनुगच्चाम राघवम् ॥२-४८-१६॥
पादच् चाया सुखा भर्तुस् तादृशस्य महात्मनः ।
स हि नाथो जनस्य अस्य स गतिः स परायणम् ॥२-४८-१७॥
वयम् परिचरिष्यामः सीताम् यूयम् तु राघवम् ।
इति पौर स्त्रियो भर्तृऋन् दुह्ख आर्ताः तत् तत् अब्रुवन् ॥२-४८-१८॥
युष्माकम् राघवो अरण्ये योग क्षेमम् विधास्यति ।
सीता नारी जनस्य अस्य योग क्षेमम् करिष्यति ॥२-४८-१९॥
को न्व् अनेन अप्रतीतेन स उत्कण्ठित जनेन च ।
सम्प्रीयेत अमनोज्ञेन वासेन हृत चेतसा ॥२-४८-२०॥
कैकेय्या यदि चेद् राज्यम् स्यात् अधर्म्यम् अनाथवत् ।
न हि नो जीवितेन अर्थः कुतः पुत्रैः कुतः धनैः ॥२-४८-२१॥
यया पुत्रः च भर्ता च त्यक्ताव् ऐश्वर्य कारणात् ।
कम् सा परिहरेद् अन्यम् कैकेयी कुल पाम्सनी ॥२-४८-२२॥
कैकेय्या न वयम् राज्ये भृतका निवसेमहि ।
जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैः अपि शपामहे ॥२-४८-२३॥
या पुत्रम् पार्थिव इन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा ।
कः ताम् प्राप्य सुखम् जीवेद् अधर्म्याम् दुष्ट चारिणीम् ॥२-४८-२४॥
उपद्रुतमिदम् सर्वमनालम्बमनायकम् ।
कैकेय्या हि कृते सर्वम् विनाशमुपयास्यति ॥२-४८-२५॥
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति मही पतिः ।
मृते दशरथे व्यक्तम् विलोपः तत् अनन्तरम् ॥२-४८-२६॥
ते विषम् पिबत आलोड्य क्षीण पुण्याः सुदुर्गताः ।
राघवम् वा अनुगच्चध्वम् अश्रुतिम् वा अपि गच्चत ॥२-४८-२७॥
मिथ्या प्रव्राजितः रामः सभार्यः सह लक्ष्मणः ।
भरते सम्निषृष्टाः स्मः सौनिके पशवो यथा ॥२-४८-२८॥
पूर्णचन्द्राननः श्यामो गूढजत्रुररिंदमः ।
आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मनपूर्वजः ॥२-४८-२९॥
पूर्वाभिभाषी मधुरः सत्यवादी महाबलः ।
सौम्यः सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः ॥२-४८-३०॥
नूनम् पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः ।
शोभयुश्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः ॥२-४८-३१॥
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः ।
चुक्रुशुर्दुःखसम्तप्तामृत्योरिव भयागमे ॥२-४८-३२॥
इत्येव विलपन्तीनाम् स्त्रीणाम् वेश्मसु राघवम् ।
जगामास्तम् दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत ॥२-४८-३३॥
नष्टज्वलनसम्पाता प्रशान्ताध्यायसत्कथा ।
तिमिरेणाभिलिप्तेव तदा सा नगरी बभौ ॥२-४८-३४॥
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया ।
अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम् ॥२-४८-३५॥
तथा स्त्रियो राम निमित्तम् आतुरा ।
यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते ।
विलप्य दीना रुरुदुर् विचेतसः ।
सुतैः हि तासाम् अधिको हि सो अभवत् ॥२-४८-३६॥
प्रशान्तगीतोत्सव नृत्तवादना ।
व्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया ।
तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सा ।
महार्णवः सम्क्षपितोदको यथा ॥२-४८-३७॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः ॥२-४८॥

English Griffith

When those who forth with Ráma went
Back to the town their steps had bent,
It seemed that death had touched and chilled
Those hearts which piercing sorrow filled.
Each to his several mansion came,
And girt by children and his dame,
From his sad eyes the water shed
That o’er his cheek in torrents spread.
All joy was fled: oppressed with cares
No bustling trader showed his wares.
Each shop had lost its brilliant look,
Each householder forbore to cook.
No hand with joy its earnings told,
None cared to win a wealth of gold,
And scarce the youthful mother smiled
To see her first, her new-born child.
In every house a woman wailed,
And her returning lord assailed
With keen taunt piercing like the steel
That bids the tusked monster kneel:
“What now to them is wedded dame,
What house and home and dearest aim,
Or son, or bliss, or gathered store,
Whose eyes on Ráma look no more!
There is but one in all the earth,
One man alone of real worth,
Lakshmaṇ, who follows, true and good,
Ráma, with Sítá, through the wood.
Made holy for all time we deem
Each pool and fountain, lake and stream,
If great Kakutstha’s son shall choose
Their water for his bath to use.
Each forest, dark with lovely trees,
Shall yearn Kakutstha’s son to please;
Each mountain peak and woody hill,
Each mighty flood and mazy rill,
Each rocky height, each shady grove
Where the blest feet of Ráma rove,
Shall gladly welcome with the best
Of all they have their honoured guest.
The trees that clustering blossoms bear,
And bright-hued buds to gem their hair,
The heart of Ráma shall delight,
And cheer him on the breezy height.
For him the upland slopes will show
The fairest roots and fruit that grow,
And all their wealth before him fling
Ere the due hour of ripening.
For him each earth-upholding hill
Its crystal water shall distil,
And all its floods shall be displayed
In many a thousand-hued cascade.
Where Ráma stands is naught to fear,
No danger comes if he be near;
For all who live on him depend,
The world’s support, and lord, and friend.
Ere in too distant wilds he stray,
Let us to Ráma speed away,
For rich reward on those will wait
Who serve a prince of soul so great.
We will attend on Sítá there;
Be Raghu’s son your special care.”

The city dames, with grief distressed,
Thus once again their lords addressed:
“Ráma shall be your guard and guide,
And Sítá will for us provide.
For who would care to linger here,
Where all is sad and dark and drear?
Who, mid the mourners, hope for bliss
In a poor soulless town like this?
If Queen Kaikeyí’s treacherous sin,
Our lord expelled, the kingdom win,
We heed not sons or golden store,
Our life itself we prize no more.
If she, seduced by lust of sway,
Her lord and son could cast away,
Whom would she leave unharmed, the base
Defiler of her royal race?
We swear it by our children dear,
We will not dwell as servants here;
If Queen Kaikeyí live to reign,
We will not in her realm remain.
Bowed down by her oppressive hand,
The helpless, lordless, godless land,
Cursed for Kaikeyí’s guilt will fall,
And swift destruction seize it all.
For, Ráma forced from home to fly,
The king his sire will surely die,
And when the king has breathed his last
Ruin will doubtless follow fast.
Sad, robbed of merits, drug the cup
And drink the poisoned mixture up,
Or share the exiled Ráma’s lot,
Or seek some land that knows her not.
No reason, but a false pretence
Drove Ráma, Sítá, Lakshmaṇ hence,
And we to Bharat have been given
Like cattle to the shambles driven.”

While in each house the women, pained
At loss of Ráma, still complained,
Sank to his rest the Lord of Day,
And night through all the sky held sway.
The fires of worship all were cold,
No text was hummed, no tale was told,
And shades of midnight gloom came down
Enveloping the mournful town.
Still, sick at heart, the women shed,
As for a son or husband fled,
For Ráma tears, disquieted:
No child was loved as he.
And all Ayodhyá, where the feast,
Music, and song, and dance had ceased,
And merriment and glee,
Where every merchant’s store was closed
That erst its glittering wares exposed,
Was like a dried up sea.