Ramayana, Book II, Canto 114: Bharat’s Departureअयोध्याकाण्डम्

Ralph T. H. Griffith’s English verse (1870–74), beside the Sanskrit of sarga 2.114.

114Sanskrit sarga 2.114 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

स्त्रिग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान् प्रभु: ।
अयोध्यां भरत: क्षिप्रं प्रविवेश महायशा: ।। २.११४.१ ।।
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् ।
तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ।। २.११४.२ ।।
राहुशत्रो: प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् ।
ग्रहेणाभ्युत्थिते नैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ।। २.११४.३ ।।
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां धर्मोत्तप्तविहङ्गमाम् ।
लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव ।। २.११४.४ ।।
विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने: समुत्थिताम् ।
हविरभ्युक्षितां पश्चात् शिखां विप्रलयं गताम् ।। २.११४.५ ।।
विध्वस्तकवचां रुग्णजवाजिरथध्वजाम् ।
हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे ।। २.११४.६ ।।
सफेना सस्वना भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् ।
प्रशान्तमारुतोद्घातां जलोर्मिमिव निस्वनाम् ।। २.११४.७ ।।
त्यक्तां यज्ञायुधै: सर्वैरभिरूपैश्च याजकै: ।
सुत्याकाले विनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव ।। २.११४.८ ।।
गोष्ठमध्ये स्थितामार्त्तामचरन्तीं तृणं नवम् ।
गोवृषेण परित्यक्तां गवां पत्तिमिवोत्सुकाम् ।। २.११४.९ ।।
प्रभाकराद्यै: सुस्निग्धै: प्रज्वलद्भिरिवोत्तमै: ।
वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव ।। २.११४.१० ।।
सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम् ।
संहृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम् ।। २.११४.११ ।।
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम् ।
द्रुतदावाग्निविप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव ।। २.११४.१२ ।।
सम्मूढनिगमां स्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम् ।
प्रच्छन्नशऺशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम् ।। २.११४.१३ ।।
क्षीणपानोत्तमैर्भिन्नै: शरावैरभिसंवृताम् ।
हतशौण्डामिवाकाशे पानभूमिमसंस्कृताम् ।। २.११४.१४ ।।
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रै: समावृताम् ।
उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव ।। २.११४.१५ ।।
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् ।
भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात् ।। २.११४.१६ ।।
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् ।
निक्षिप्तभाण्डामुत्सृष्टां किशोरीमिव दुर्बलाम् ।। २.११४.१७ ।।
शुष्कतोयां महामत्स्यै: कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम् ।
प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम् ।। २.११४.१८ ।।
पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम् ।
सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम् ।। २.११४.१९ ।।
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम् ।
प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव ।। २.११४.२० ।।
भरतस्तु रथस्थ: सन् श्रीमान् दशरथात्मज: ।
वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।। २.११४.२१ ।।
किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्च्छितो न निशम्यते ।
यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वन: ।। २.११४.२२ ।।
वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्च्छित: ।
धूपितागरुगन्धश्च न प्रवाति समन्तत: ।। २.११४.२३ ।।
यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वन: ।
प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वन: ।
नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते ।। २.११४.२४ ।।
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रज: ।
गते हि रामे तरुणा: सन्तप्ता नोपभुञ्जते ।। २.११४.२५ ।।
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नरा: ।
नोत्सवा: सम्प्रवर्त्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे ।। २.११४.२६ ।।
सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्यद्युतिर्गता ।
नहि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा ।। २.११४.२७ ।।
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवागत: ।
जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुद: ।। २.११४.२८ ।।
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभि: ।
सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथा: ।। २.११४.२९ ।।
एवं बहुविधं जल्पन् विवेश वसतिं पितु: ।
तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव ।। २.११४.३० ।।
तदा तदन्त:पुरमुज्झितप्रभं सुरैरिवोत्सृष्टमभास्करं दिनम् ।
निरीक्ष्य सर्वन्तु विविक्तमात्मवान् मुमोच बाष्पं भरत: सुदु:खित: ।। २.११४.३१ ।।
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे चतुर्दशोत्तरशततम: सर्ग: ।। ११४ ।।

English Griffith

Deep, pleasant was the chariot’s sound
As royal Bharat, far renowned,
Whirled by his mettled coursers fast
Within Ayodhyá’s city passed.
There dark and drear was every home
Where cats and owls had space to roam,
As when the shades of midnight fall
With blackest gloom, and cover all:
As Rohiṇí, dear spouse of him
Whom Ráhu hates,³⁹⁶ grows faint and dim,
When, as she shines on high alone
The demon’s shade is o’er her thrown:
As burnt by summer’s heat a rill
Scarce trickling from her parent hill,
With dying fish in pools half dried,
And fainting birds upon her side:
As sacrificial flames arise
When holy oil their food supplies,
But when no more the fire is fed
Sink lustreless and cold and dead:
Like some brave host that filled the plain,
With harness rent and captains slain,
When warrior, elephant, and steed
Mingled in wild confusion bleed:
As when, all spent her store of worth,
Rocks from her base the loosened earth:
Like a sad fallen star no more
Wearing the lovely light it wore:
So mournful in her lost estate
Was that sad town disconsolate.
Then car-borne Bharat, good and brave,
Thus spake to him the steeds who drave:
“Why are Ayodhyá’s streets so mute?
Where is the voice of lyre and lute?
Why sounds not, as of old, to-day
The music of the minstrel’s lay?
Where are the wreaths they used to twine?
Where are the blossoms and the wine?
Where is the cool refreshing scent
Of sandal dust with aloe blent?
The elephant’s impatient roar,
The din of cars, I hear no more:
No more the horse’s pleasant neigh
Rings out to meet me on my way.
Ayodhyá’s youths, since Ráma’s flight,
Have lost their relish for delight:
Her men roam forth no more, nor care
Bright garlands round their necks to wear.
All grieve for banished Ráma: feast,
And revelry and song have ceased:
Like a black night when floods pour down,
So dark and gloomy is the town.
When will he come to make them gay
Like some auspicious holiday?
When will my brother, like a cloud
At summer’s close, make glad the crowd?”

Then through the streets the hero rode,
And passed within his sire’s abode,
Like some deserted lion’s den,
Forsaken by the lord of men.
Then to the inner bowers he came,
Once happy home of many a dame,
Now gloomy, sad, and drear,
Dark as of old that sunless day
When wept the Gods in wild dismay;³⁹⁷
There poured he many a tear.

Griffith’s notes (2)

The spouse of Rohiṇí is the Moon: Ráhu is the demon who causes eclipses.
“Once,” says the Commentator Tírtha, “in the battle between the Gods and demons the Gods were vanquished, and the sun was overthrown by Ráhu. At the request of the Gods Atri undertook the management of the sun for a week.”