Mahabharata · Book 7 · Drona Parva
Mahabharata, Book 7, Section XXIXद्रोणपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 7.29.
Sanskrit
धृतराष्ट्र उवाच।
तथा क्रुद्धः किमकरोद्भगदत्तस्य पाण्डवः।
प्राग्ज्योतिषो वा पार्थस्य तन्मे शंस यथातथम्।।
सञ्जय उवाच।
प्राग्ज्योतिषेण संसक्तावुभौ दाशार्हपाण्डवौ।
मृत्युदंष्ट्रान्तिकं प्राप्तौ सर्वभूतानि मेनिरे।।
तथा तु शरवर्षाणि पातयत्यनिशं प्रभो।
गजस्कन्धान्महाराज कृष्णयोः स्यन्दनस्थयोः।।
अथ कार्ष्णायसैर्बाणैः पूर्णकार्मुकनिःसृतैः।
अविध्यद्देवकीपुत्रं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः।।
अग्निस्पर्शसमास्तीक्ष्णा भगदत्तेन चोदिताः।
निर्भिद्य देवकीपुत्रं क्षितिं जग्मुः सुवाससः।।
तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा परिवारं निहत्य च।
लालयन्निव राजानं भगदत्तमयोधयत्।।
सोऽर्करश्मिनिभांस्तीक्ष्णांस्तोमरान्वै चतुर्दश।
अप्रेषयत्सव्यसाची द्विधैकैकमथाच्छिनत्।।
ततो नागस्य तद्वर्म व्यधमत्पाकशासनिः।
शरजालेन महता तद्व्यशीर्यत भूतले।।
शीर्णवर्मा स तु गजः शरैः सुभृशमर्दितः।
बभौ धारानिपाताक्तो व्यभ्रः पर्वतराडिव।।
ततः प्राग्ज्योतिषः शक्तिं हेमदण्डामयस्मयीम्।
व्यसृजद्वासुदेवाय द्विधा तामर्जुनोऽच्छिनत्।।
ततश्छत्रं ध्वजं चैव च्छित्त्वा राज्ञोऽर्जुनः शरैः।
विव्याध दशभिस्तूर्णमुत्स्मयन्पर्वतेश्वरम्।।
सोऽतिविद्धोऽर्जुनशरैः सुपुङ्खैः कङ्कपत्रिभिः।
भगदत्तस्ततः क्रुद्धः पाण्डवस्य जनाधिपः।।
व्यसृजत्तोमरान्मूर्ध्नि श्वेताश्वस्योन्नाद च।
तैरर्जुनस्य समरे किरीटं परिवर्तितम्।।
परिवृत्तं किरीटं तद्यमयन्नेव पाण्डवः।
सुदृष्टः क्रियतां लोक इति राजानमब्रवीत्।।
एवमुक्तस्तु सङ्क्रुद्धः शरवर्षेण पाण्डवम्।
अभ्यवर्षत्स गोविन्दं धनुरादाय भास्वरम्।।
तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा तूणीरान्सन्निकृत्य च।
त्वरमाणो द्विसप्तत्या सर्वमर्मस्वताडयत्।।
विद्धस्ततोऽतिव्यथितो वैष्णवास्त्रमुदीरयन्।
अभिमन्त्र्याङ्कुशं क्रुद्धो व्यसृजत्पाण्डवोरसि।।
विसृष्टं भगदत्तेन तदस्त्रं सर्वघाति वै।
उरसा प्रतिजग्राह पार्थं सञ्छाद्य केशवः।।
वैजयन्त्यभवन्माला तदस्त्रं केशवोरसि।
पद्मकोशविचित्रा सा सर्वर्तुकुसुमोत्करा।।
ज्वलनार्केन्दुवर्णाभा पावकोज्ज्वलपल्लवा।
तया पद्मपलाशिन्या वातकम्पितपत्रया।।
शुशुभेऽभ्यधिकं शौरिरतसीपुष्पसन्निभः।
ततोऽर्जुनः क्लान्तमनाः केशवं प्रत्यभाषत।।
अयुध्यमानस्तुरगान्संयन्तास्मि जनार्दन।
इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्ष प्रतिज्ञां स्वां न रक्षसि।।
यद्यहं व्यसनी वा स्यामशक्तो वा निवारणे।
ततस्त्वयैवं कार्यं स्यान्न तु कार्यं मयि स्थिते।।
सबाणः सधनुश्चाहं ससुहासुरमानुषान्।
शक्तो लोकानिमाञ्जेतुं तच्चापि विदितं तव।।
ततोऽर्जुनं वासुदेवः प्रत्युवाचार्यवद्वचः।
शृणु गुह्यमिदं पार्थ पुरावृत्तं यथाऽनघ।।
`येयं भूतधरा देवी सर्वभूतधरा धरा।
सकामा लोककर्तारं नारायणमुपस्थिता।।
स सङ्गत्य तया सार्धं प्रीतस्तस्या वरं ददौ।
सा वव्रे विष्णुसदृशं पुत्रमस्त्रं च वैष्णवम्।।
बभूव च सुतस्तस्या नरको नाम विश्रुतः।
अस्त्रं च वैष्णवं तस्मै ददौ नारायणः स्वयम्।।
तदेवं नरकस्यासीदस्त्रं सर्वाहितान्तकम्।
तस्मात्प्राग्ज्योतिषं प्राप्तं सर्वशस्त्रविघातनम्।।
नास्यावध्योऽस्ति लोकेऽस्मिन्मदन्यः कश्चिदर्जुन।
तस्मान्मया कृतं ह्येतन्मा भूत्ते बुद्धिरन्यथा।।
सञ्जय उवाच।
अनुनीय तु दाशार्हः पाण्डवं त्वरितोऽब्रवीत्।
जहि प्राग्ज्योतिषं क्षिप्रं वाक्यशेषं च मे शृणु'।।
चतुर्मूर्तिरहं शश्वल्लोकत्राणार्थमुद्यतः।
आत्मानं प्रविभज्येह लोकानां हितमादधे।।
एका मूर्तिस्तपश्चर्यां कुरुते मे भुवि स्थिता।
अपरा पश्यति जगत्कुर्वाणं साध्वसाधुनी।।
अपरा कुरुते कर्म मानुषं लोकमाश्रिता।
शेते चतुर्थीं त्वपरा निद्रां वर्षसहस्रिकीम्।।
याऽसौ वर्षसहस्रान्ते मूर्तिरुत्तिष्ठते मम।
वरार्हेभ्यो वराञ्श्रेष्ठांस्तस्मिन्काले ददाति सा।।
तं तु कालमनुप्राप्तं विदित्वा पृथिवी तदा।
अयाचत वरं यन्मां नरकार्थाय तच्छृणु।।
देवानां दानवानां च अवध्यस्तनयोऽस्तु मे।
उपेतो वैष्णवास्त्रेण तन्मे त्वं दातुमर्हसि।।
एवं वरमहं श्रुत्वा जगत्यास्तनये तदा।
अमोघमस्त्रं प्रायच्छं वैष्णवं परमं पुरा।।
अवोचं चैतदस्त्रं वै ह्यमोघं भवतु क्षमे।
नरकस्याभिरक्षार्थं नैनं कश्चिद्वधिष्यति।।
अनेनास्त्रेण ते गुप्तः सुतः परबलार्दनः।
भविष्यति दुराधर्षः सर्वलोकेषु सर्वदा।।
तथेत्युक्त्वा गता देवी कृतकामा मनस्विनी।
स चाप्यासीद्दुराधर्षो नरकः शत्रुतापनः।।
तस्मात्प्राग्ज्योतिषं प्राप्तं तदस्त्रं पार्थ मामकम्।
नास्यावध्योऽस्ति लोकेषु सेन्द्ररुद्रेषु मारिष।।
तन्मया त्वत्कृते चैतदन्यथैवोपनिर्मितम्।
वियुक्तं परमास्त्रेण जहि पार्थ महासुरम्।।
अवध्योऽयं महास्त्रेण भगदत्तः सुरासुरैः'।
वैरिणं जहि दुर्धर्षं भगदत्तं सुरद्विषम्।
यथाऽहं जघ्निवान्पूर्वं हितार्थं नरकं तथा।।
सञ्जय उवाच।
एवमुक्तस्तदा पार्थः केशवेन महात्मना।
भगदत्तं शितैर्बाणैः सहसा समवाकिरत्।।
ततः पार्थो महाबाहुरसम्भ्रान्तो महामनाः।
कुम्भयोरन्तरे नागं नाराचेन समार्पयत्।।
स समासाद्य तं नागं बाणो वज्र इवाचलम्।
अभ्यगात्सह पुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः।।
स करी भगदत्तेन प्रेर्यमाणो मुहुर्मुहुः।
न करोति वचस्तस्य दरिद्रस्येव योषिता।।
स तु विष्टभ्य गात्राणि दन्ताभ्यामवनिं ययौ।
नदन्नार्तस्वनं प्राणानुत्ससर्ज महाद्विपः।।
ततो गाण्डीवधन्वानमभ्यभाषत केशवः।
अयं महत्तरः पार्थ पलितेन समावृतः।।
वलीसञ्छन्ननयनः शूरः परमद्रुर्जयः।
अक्ष्णोरुन्मीलनार्थाय बद्धपट्टो ह्यसौ नृपः।।
देववाक्यात्प्रचिच्छेद शरेण भृशमर्जुनः।
छिन्नमात्रेंऽशुके तस्मिन्रुद्धनेत्रो बभूव सः।।
तमोमयं जगन्मेने भगदत्तः प्रतापवान्।
ततश्चन्द्रार्धबिम्बेन बाणेन नतपर्वणा।।
बिभेद हृदयं राज्ञो भगदत्तस्य पाण्डवः।
स भिन्नहृदयो राजा भगदत्तः किरीटिना।।
शरासनं शरांश्चैव गतासुः प्रमुमोच ह।
शिरसस्तस्य विभ्रष्टं पपात च वरांशुकम्।
नालताडनविभ्रष्टं पलाशं नलिनादिव।।
स हेममाली तपनीयभाण्डात्पपात नागाद्गिरिसन्निकाशात्।
सुपुष्पितो मारुतवेगभग्नो महीधराग्रादिव कर्णिकारः।।
निहत्य तं नरपतिमिन्द्रविक्रमं सस्वायमिन्द्रस्य तदैन्द्रिराहवे।
ततोऽपरांस्तव जयकाङ्क्षिणो नरान् बभञ्ज वायुर्बलवान्द्रुमानिव।।
।। इति श्रीमन्महाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि द्वादशदिवसयुद्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः।। 29 ।।
वर्गः:महाभारतम्/द्रोणपर्व
English Ganguli
“Dhritarashtra said, ‘When those divisions (of mine), O Sanjaya, were broken and routed, and all of you retreated quickly from the field, what became the state of your minds? The rallying of ranks when broken and flying away without beholding a spot whereon to stand, is always exceedingly difficult. Tell me all about it, O Sanjaya!’
“Sanjaya said, ‘[Although thy troops were broken], yet, O monarch, many foremost of heroes in the world, inspired by the desire of doing good to thy son and of maintaining their own reputation, followed Drona. In that dreadful pass, they fearlessly followed their commander, achieving meritorious feats against the Pandava troops with weapons upraised, and Yudhishthira within accessible distance.58 Taking advantage of an error of Bhimasena of great energy and of heroic Satyaki and Dhrishtadyumna, O monarch, the Kuru leaders fell upon the Pandava Army.59 The Panchalas urged their troops, saying, “Drona, Drona!” Thy sons, however, urged all the Kurus, saying, “Let not Drona be slain. Let not Drona be slain!” One side saying, “Slay Drona”, “Slay Drona,” and the other saying, “Let not Drona be slain,” “Let not Drona be slain,” the Kurus and the Pandavas seemed to gamble, making Drona their stake. Dhrishtadyumna, the prince of the Panchalas, proceeded to the side of all those Panchala car-warriors whom Drona sought to crush. Thus no rule was observed as to the antagonist one might select for battling with him. The strife became dreadful. Heroes encountered heroes, uttering loud shouts. Their foes could not make the Pandavas tremble. On the other hand, recollecting all their woes, the latter made the ranks of their enemies tremble. Though possessed of modesty, yet excited with rage and vindictiveness, and urged by energy and might, they approached that dreadful battle, reckless of their very lives for slaying Drona. That encounter of heroes of immeasurable energy, sporting in fierce battle making life itself the stake, resembled the collision of iron against adamant. The oldest men even could not recollect whether they had seen or heard of a battle as fierce as that which took place on this occasion. The earth in that encounter, marked with great carnage and afflicted with the weight of that vast host, began to tremble. The awful noise made by the Kuru army agitated and tossed by the foe, paralysing the very welkin, penetrated into the midst of even the Pandava host. Then Drona, coming upon the Pandava divisions by thousands, and careering over the field, broke them by means of his whetted shafts. When these were being thus crushed by Drona of wonderful achievements, Dhrishtadyumna, the generalissimo of the Pandava host, filled with rage himself checked Drona. The encounter that we beheld between Drona and the prince of the Panchalas was highly wonderful. It is my firm conviction that it has no parallel.
“‘Then Nila, resembling a veritable fire, his arrows constituting its sparks and his bow its flame, began to consume the Kuru ranks, like a conflagration consuming heaps of dry grass. The valiant son of Drona, who from before had been desirous of an encounter with him, smilingly addressed Nila as the latter came consuming the troops, and said unto him these polite words,60 “O Nila, what dost thou gain by consuming so many common soldiers with thy arrowy flames? Fight with my unaided self, and filled with rage, strike me.” Thus addressed, Nila, the brightness of whose face resembled the splendour of a full-blown lotus, pierced Aswatthaman, whose body resembled an assemblage of lotuses and whose eyes were like lotus-petals with his shafts. Deeply and suddenly pierced by Nila, Drona’s son with three broad-headed arrows, cut off his antagonist’s bow and standard and umbrella. Quickly jumping down from his car, Nila, then, with a shield and an excellent sword, desired to sever from Aswatthaman’s trunk his head like a bird (bearing away its prey in its talons). Drona’s son, however, O sinless one, by means of a bearded arrow, cut off, from his antagonist’s trunk, his head graced with a beautiful nose and decked with excellent ear-rings, and which rested on elevated shoulders. That hero, then, the brightness of whose face resembled the splendour of the full moon and whose eyes were like lotus-petals, whose stature was tall, and complexion like that of the lotus, thus slain, fell down on the earth. The Pandava host then, filled with great grief, began to tremble, when the Preceptor’s son thus slew Nila of blazing energy. The great car-warriors of the Pandavas, O sire, all thought, “Alas, how would Indra’s son (Arjuna) be able to rescue us from the foe, when that mighty warrior is engaged on the southern part of the field in slaughtering the remnant of the Samsaptakas and the Narayana force?”’"