Mahabharata · Book 6 · Bhishma Parva
Mahabharata, Book 6, Section LXXVIIIभीष्मपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 6.78.
Sanskrit
सञ्जय उवाच।
ततो दुर्योधनो राजा महोत्प्रत्यागतस्मृतिः ।
शरवर्षैः पुनर्भीमं प्रत्यवारयदच्युतम् ।।
एकीभूतास्ततश्चैव तव पुत्रा महारथाः ।
समेत्य समरे भीमं योधयामासुरुद्यताः ।।
भीमसेनोऽपि समरे संप्राप्य स्वरथं पुनः ।
समारुह्य महाबाहुर्ययौ येन तवात्मजः ।।
प्रगृह्य च महावेगं परासुकरणं दृढम् ।
सज्यं शरासनं सङ्ख्ये शरैर्विव्याध ते सुतम् ।।
ततो दुर्योधनो राजा भीमसेनं महाबलम् ।
नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं मर्मण्यताडयत् ।।
सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तव पुत्रेण धन्विना ।
क्रोधसंरक्तनयनो वेगेनाक्षिप्य कार्मुकम् ।।
दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ।
स तत्र शुशुभे राजा शिखरैर्गिरिराडिव ।।
तौ दष्ट्वा समरे क्रुद्धौ विनिघ्नन्तौ परस्परम् ।
दुर्योधनानुजाः सर्वे शूराः संत्यक्तजीविताः ।।
संस्मृत्य मन्त्रितं पूर्वं निग्रहे भीमकर्मणः ।
निश्चयं परमं कृत्वा निग्रहीतुं प्रचक्रमुः ।।
तानापतत एवाजौ भीमसेनो महाबलः ।
प्रत्युद्ययौ महाराज गजः प्रतिगजानिव ।।
भृशं क्रुद्धश्च तेजस्वी नाराचेन समार्पयत् ।
चित्रसेनं महाराज तव पुत्रं महायशाः ।।
तथेतरांस्तव सुतांस्ताडयामास भारत ।
शरैर्बहुविधैः सङ्ख्ये रुक्मपुङ्खैः सुतेजनैः ।।
ततः संप्रेक्ष्य पुत्रैस्ते भीमसेनं समावृतम् ।
अभिमन्युप्रभृतयस्ते द्वदश महारथाः ।।
प्रेषिता धर्मराजेन भीमसेनपदानुगाः ।
प्रतिजग्मुर्महाराज तव पुत्रान्महाबलान् ।।
दृष्ट्वा रथस्थांस्ताञ्शूरान्सूर्याग्निसमतेजसः ।
सर्वानेव महेष्वासान्भ्राजमानाञ्श्रिया वृतान् ।।
महाहवे दीष्यमानान्सुवर्णमकुटोञ्ज्वलान्।
तत्यजुः समरे भीमं तव पुत्रा महाबलाः ।।
तान्नामृष्यत कौन्तेयो जीवमाना गता इति ।
अन्वीय च पुनः सर्वांस्तव पुत्रानपीडयत् ।।
अथाभिमन्युः समरे भीमसेनेन संगतः ।
पार्षतेन च ते सर्वे कैकया द्रौपदीसुताः ।।
तादृष्ट्वा समरे क्रुद्धांस्तव सैन्ये महारथाः।
दुर्योधनप्रभृतयः प्रगृहीतशरासनाः।
भृशमर्श्वैः प्रजवितैः प्रययुर्यत्र ते रथाः ।।
अपराह्णे महाराज प्रावर्तत महारणः।
तावकानां च बलिनां परेषां चैव भारत ।।
अभिमन्युर्विकर्णस्य हयान्हत्वा महाहवे।
अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ।।
हताश्वं रथमुत्सृज्य विकर्णस्तु महारथः ।
आरुरोह रथं राजंश्चित्रसेनस्य भारत ।
योधयामास समरे तदद्भुतमिवाभवत् ।।
स्थितावेकरथे तौ तु भ्रातरौ कुलवर्धनौ।
आर्जिनिः शरजालेन च्छादयामास भारत ।।
चित्रसेनो विकर्णश्च कार्ष्णिं पञ्चभिरायसैः ।
विव्यधाते न चाकम्पत्कार्ष्णिर्मेरुरिव स्थितः ।।
दुःशासनस्तु समरे केकयान्पञ्च मारिप ।
योधयामास राजेन्द्र तदद्भुतमिवाभवत् ।।
द्रौपदेया रणे क्रुद्धा दुर्योधनमवारयन् ।
शरैराशीविषाकारैः पुत्रं तव विशांपते ।।
पुत्रोऽपि तव दुर्धर्षो द्रौपद्यास्तनयान्रणे ।
सायकैर्निशितै राजन्नाजघान पृथक्पृथक् ।।
तैश्चापि विद्धः शुशुभे रुधिरेम समुक्षितः ।
गिरिः प्रस्रवणैर्यद्वद्गैरिकादिविमिश्रितैः ।।
भीष्मोऽपि समरे राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् ।
कालयामास बलवान्पालः पशुगणानिव ।।
ततो गाण्डीवनिर्घोषः प्रादुरासीद्विशांपते ।
दक्षिणेन वरूथिन्याः पार्थस्यरीन्विनिघ्नतः ।।
उत्तस्थुः समरे तत्र कबन्धानि समन्ततः।
कुरूणां चैव सैन्येषु पाण्डवानां च भारत ।।
शोणितोदं शरावर्तं गजद्वीपं हयोर्मिणम् ।
रथनौभिर्नरव्याघ्राः प्रतेरुः सैन्यसागरम् ।।
छिन्नहस्ता विकवचा विदेहाश्च नरोत्तमाः ।
दृश्यन्ते पतितास्तत्र शतशोऽथ सहस्रशः ।।
निहतैर्मत्तमातङ्गैः शोणितौघपरिप्लुतैः ।
भूर्भाति भरतश्रेष्ठ पर्वतैराचिता यथा ।।
तत्राद्भुतमपश्याम तव तेषां च भारत ।
न तत्रासीत्पुमान्कश्चिद्यो युद्धं नाभिकाङ्क्षति ।।
एवं युयुधिरे वीराः प्रार्थयाना महद्यशः।
तावकाः पाण्डवैः सार्धमाकाङ्क्षन्तो जयं युधि ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि
षष्ठदिवसयुद्धे अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ।।
वर्गः:महाभारतम्/भीष्मपर्व
English Ganguli
Sanjaya said, “Then king Duryodhana, regaining his senses, once more began to resist Bhima with showers of arrows. And once more those mighty car-warriors viz., thy sons, united together, began to fight valiantly with Bhimasena. And Bhimasena also of mighty arms during that battle, having got his car, ascended it and proceeded to the spot where thy sons were. And taking up a strong and very tough bow adorned with gold and capable of taking the lives of foes he pierced thy sons in that conflict, with his shafts. Then king Duryodhana struck the mighty Bhimasena at the very vitals with a long shaft of exceeding sharpness. Then that mighty bowman, pierced thus deeply by thy son, bow in hand, forcibly drawing his own with eyes red in wrath, struck Duryodhana in his two arms and the breast with three shafts. But struck thus, O king, he moved not, like a prince of mountains. Beholding then those two heroes excited with rage and smiting each other, the younger brothers of Duryodhana, all of whom were heroes prepared to lay down their lives, remembering their previously formed scheme of afflicting Vrikodara of terrible deeds, set about firmly resolved, for smiting him down. And as they fell upon him in battle, Bhimasena of great strength rushed against them, O king, like an elephant rushing against an attacking compeer. Excited with fury and endued with great energy, that celebrated hero then, O king, afflicted thy son Chitrasena with a long arrow. And as regards thy other sons, that descendant of Bharata smote them all in that battle, with diverse kinds of shafts furnished with wings of gold and endued with great impetus. Then king Yudhishthira the just, disposing all his own divisions properly despatched twelve mighty car-warriors including Abhimanyu and others to follow Bhimasena behind. Those, O king, all proceeded against those mighty car-warriors, viz., thy sons. Beholding those heroes on their cars, resembling the Sun himself or the fire in splendour—those great bowmen of blazing effulgence and superb beauty, looking resplendent in that dreadful conflict with ornaments of gold,—thy mighty sons abandoned Bhima (with whom they had been fighting). The sons of Kunti, however, could not bear the sight of their abandoning the conflict alive."