Mahabharata · Book 5 · Udyoga Parva
Mahabharata, Book 5, Section CLXVIIउद्योगपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 5.167.
Sanskrit
शकुनिर्मातुलस्तेऽसौ रथ एको नराधिप।
प्रयुज्य पाण्डवैर्वैरं योत्स्यते नात्र संशयः ।।
एतस्य सेना दुर्धर्षा समरे प्रतियायिनः।
विकृतायुधभूयिष्ठा वायुवेगसमा जवे ।।
द्रोणपुत्रो महेष्वासः सर्वानेवातिधन्विनः ।
समरे चित्रयोधी च दृढास्त्रश्च महारथः ।।
एतस्य हि महाराज यथा गाण्डीवधन्वनः।
शरासनविनिर्मुक्ताः संसक्ता यान्ति सायकाः ।।
नैष शक्यो मया वीरः संख्यातुं रथसत्तमः ।
निर्दहेदपि लोकांस्त्रीनिच्छन्नेष महारथः ।।
क्रोधस्तेजश्च तपसा संभृतोश्रमवासिनाम् ।
द्रोणेनानुगृहीतश्च दिव्यैरस्त्रैरुदारधीः ।।
दोषस्त्वस्य महानेको येनैव भरतर्षभ ।
न मे रथो नातिरथो मतः पार्थिवसत्तम ।।
जीवितं प्रियमत्यर्थमायुष्कामः सदा द्विजः ।
न ह्यस्य सदृशः कश्चिदुभयोः सेनयोरपि ।।
हन्यादेकरथेनैव देवानामपि वाहिनीम् ।
वपुष्मांस्तलघोषेण स्फोटयेदपि पर्वतान् ।।
असंख्येयगुणो वीरः प्रहन्ता दारुणद्युतिः।
दण्डपाणिरिवासह्यः कालवत्प्रचरिष्यति ।।
युगान्ताग्निसमः क्रोधात्सिंहग्रीवो महाद्युतिः ।
एष भारत युद्धस्य पृष्ठं संशयमिष्यति ।।
पिता त्वस्य महातेजा वृद्धोऽपि युवभिर्वरः ।
रणे कर्म महत्कर्ता अत्र मे नास्ति संशयः ।।
अस्त्रवेगानिलोद्भूतः सेनाकक्षेन्धनोत्थितः ।
पाण्डुपुत्रस्य सैन्यानि प्रधक्ष्यति रणे धृतः ।।
रथयूथपयूथानां यूथपोऽय नरर्षभः ।
भरद्वाजात्मजः कर्ता कर्म तीव्रं हितं तव ।।
सर्वमूर्धाभिषिक्तानामाचार्यः स्थविरो गुरुः ।
गच्छेदन्तं सृञ्जयानां प्रियस्त्वस्य धनञ्जयः ।।
नैष जातु महेष्वासः पार्थमक्लिष्टकारिणम् ।
हन्यादाचार्यकं दीप्तं संस्मृत्य गुणनिर्जितम् ।।
श्लाघते यं सदा वीर पार्थस्य गुणविस्तरैः ।
पुत्रादभ्यधिकं चैनं भारद्वाजोऽनुपश्यति ।।
हन्यादेकरथेनैव देवगन्धर्वमानुषान् ।
एकीभूतानपि रणे दिव्यैरस्त्रैः प्रतापवान् ।।
पौरवो राजशार्दूलस्तव राजन्महारथः ।
मतो मम रथोदारः परवीररथारुजः ।।
स्वेन सैन्येन महता प्रतपञ्शत्रुवाहिनीम्।
प्रधक्ष्यति स पाञ्चालान्कक्षमग्निगतिर्यथा ।।
सत्यश्रवा रथस्त्वेको राजपुत्रो बृहद्बलः।
तव राजन्रिपुबले कालवत्प्रचरिष्यति।।
एतस्य योधा राजेन्द्र विचित्रकवचायुधाः ।
विचरिष्यन्ति सङ्ग्रामे निन्घन्तः शास्त्रवांस्तव ।।
वृषसेनो रथस्तेऽग्र्यः कर्णपुत्रो महारथः ।
प्रधक्ष्यति रिपूणां ते बलं तु बलिनां वरः ।।
जघसन्धो महातेजा राजन्रथवरस्तव ।
त्यक्ष्यते समरे प्राणान्माधवः परवीरहा ।।
एष योत्स्यति सङ्ग्रामे गजस्कन्धविशारदः ।
रथेन वा माहबाहुः क्षपयञ्शत्रुवाहिनीम् ।।
रथ एष महाराज मतो मे राजसत्तम।
त्वदर्थे त्यक्ष्यते प्राणान्सहसैन्यो महारणे ।।
एष विक्रान्तयोधी च चित्रयोधी च संगरे ।
वीतभीश्चापि ते राजञ्शत्रुभिः सह योत्स्यते ।।
बाह्लीकोऽतिरथश्चैव समरे चानिवर्तनः ।
मम राजन्मतो युद्धे शूरो वैवस्वतोपमः ।।
न ह्येष समरं प्राप्य निवर्तेत कथञ्चन।
यथा सततगो राजन्स हि हन्यात्परान्रणे ।।
सेनापतिर्महाराज सत्यवांस्ते महारथः ।
रणेष्वद्भुतकर्मा च रथी पररथारुजः ।।
एतस्य समरं दृष्ट्वा न व्यथास्ति कथञ्चन ।
उत्स्मयन्नुत्पतत्येष परान्रथपथे स्थितान् ।।
एष चारिषु विक्रान्तः कर्म सत्पुरुषोचितम् ।
कर्ता विमर्दे सुमहत्त्वदर्थे पुरुषोत्तमः ।।
अलम्बुसो राक्षसेन्द्रः क्रूरकर्मा महारथः ।
हनिष्यति परान्राजन्पूर्ववैरमनुस्मरन् ।।
एष राक्षससैन्यानं सर्वेषां रथसत्तमः ।
मायावी दृढवैरश्च समरे विचरिष्यति ।।
प्राग्ज्योतिषाधिपो वीरो भगदत्तः प्रतापवान् ।
गजाङ्कुशधरश्रेष्ठो रथे चैव विशारदः ।।
एतेन युद्धमभवत्पुरा गाण्डीवधन्वनः ।
दिवसान्सुबहून्राजन्नुभयोर्जयगृद्धिनोः ।।
ततः सखायं गान्धारे मानयन्पाकशासनम् ।
अकरोत्संविदं तेन पाण्डवेन महात्मना ।।
एष योत्स्यति सङ्ग्रामे गजस्कन्धविशारदः ।
ऐरावतगतो राजा देवानामिव वासवः ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते
उद्योगपर्वणि रथातिरथसंख्यानपर्वणि
सप्तषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ।।
English Ganguli
“‘Bhishma said, “Sudakshina, the ruler of the Kamvojas, is in my judgment, equal to a single Ratha. Desiring the success of thy object, he will certainly fight with the enemy in battle. O best of kings, the Kauravas will behold the prowess of this lion among car-warriors exerted for thee, to be equal to that of Indra himself in battle. As regards the car-army of this king, O monarch, those smiters of fierce impetus, the Kamvojas, will cover a large area like a flight of locusts! Coming from (the province of) Mahishmati, Nila, accoutred in blue mail, is one of thy Rathas. With his car-army he will cause a great havoc among thy foes, O child, he had hostilities with Sahadeva. O king, he will continually fight for thee, O thou of Kuru’s race. Accomplished in battle, and of fierce energy and prowess, (the princes) Vinda and Anuvinda of Avanti are both regarded as excellent Rathas. These two heroes among men will consume the troops of thy foes, with maces and bearded darts, and swords and long shafts, and javelins hurled from their hands. Like a couple of (elephant) leaders sporting in the midst of their herds, these two princes, O monarch, longing for battle, will range the field, each like Yama himself. The five (royal) brothers of Trigarta are, in my judgment, all foremost of Rathas. The sons of Pritha provoked hostilities with them at Virata’s city on that (well-known) occasion. Like huge Makaras, O king, agitating the stream of the Ganges crested with high waves, they will agitate the ranks of the Parthas in battle. All the five, O king, are Rathas, having Satyaratha (amongst them) as their first. Remembering the wrongs inflicted on them of old by that son of Pandu who is Bhima’s younger brother, when the latter, O Bharata, on his car drawn by white steeds, was engaged, O monarch, in subjugating all the kings of the earth, they will certainly exert themselves bravely in battle. Encountering many Maharathas—chief of bowmen—leaders of Kshatriyas—on the side of the Parthas, they will certainly slay them. Thy son Lakshmana and the son also of Dussasana—those tigers among men are both unretreating in battle. In prime of youth, of delicate limbs, endued with great activity, those two princes, well-versed with battles and capable of leading all, those tigers among Kurus, those car-warriors, are, I think, two of our best Rathas. Devoted to the duties of the Kshatriya order, those two heroes will achieve great feats. Dandadhara, O monarch, is, O bull among men, equal to a single Ratha. Guarded by his own soldiers, he will fight in battle for thee. Endued with great impetus and prowess, king Vrihadvala, the ruler of the Kosalas, is, in my judgment, O sire, equal to one Ratha. Fierce in arms, this mighty bowman, devoted to the good of the Dhartarashtras, will exert himself powerfully in battle, gladdening his own friends. Kripa, the son of Saradwat is, O king, a leader of leaders of car-ranks. Reckless even of life which is so dear, he will consume thy foes. Born among a clump of heath as the son of that great sage, viz., the preceptor Gautama, otherwise called Saradwat, he is invincible like Kartikeya himself. Consuming untold warriors armed with various weapons and bows, he will, O sire, roam forth on the field of battle like a blazing fire.”’"