Mahabharata, Book 4, Section LXVIIIविराटपर्व

Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 4.68.

68Sanskrit adhyāya 4.68 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

अर्जुनेनोत्तरंप्रति युधिष्ठिरादितत्वप्रकाशनप्रतिषेधनम् ।। 1 ।।
तथा श्मशानमेत्य शमीतरौ गाण्डिवादिनिधानपूर्वकं पुनर्बृहन्नलावेषपरिग्रहेण सारथ्यकरणम् ।। 2 ।।
उत्तरेणार्जुनचोदनया स्वजयोद्धोषणाय नगरंप्रति दूतप्रेषणम् ।। 3 ।।
वैशंपायन उवाच।
ततो विजित्य संग्रामे कुरुगोवृषभेक्षणः।
समानयामास तदा विराटस्य धनं महत् ।।
मतषु च प्रभग्नेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः।
वनान्निष्क्रम्य गहनाद्बहवः कुरुसैनिकाः ।
भयात्संत्रस्तमनसः समाजग्मुस्ततस्ततः ।।
मुक्तकेशाः प्रदृश्यन्ते स्थिताः प्राञ्जलयस्तदा।
क्षुत्पिणसापरिश्रान्ता विदेशस्था विचेतसः ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे पार्थ किं करवामहे ।।
प्राणानन्तर्मनोयातान्प्रयाचिष्यामहे वयम्।
वयं चार्जुन ते दासा ह्यनुरक्ष्या ह्यनाथकाः ।।
अर्जुन उवाच।
अनाथान्दुःखितान्दीनान्कृशान्वृद्धान्पराजितान्।
न्यस्तशस्त्रान्निराशांश्च नाहं हन्मि कृताञ्जलीन् ।।
भवन्तो यान्तु विस्रब्धा निर्भया अमृता यथा।
मम पादरजोलक्ष्म्या जीवन्तु सुचिरं भुवि ।।
तस्य तामभयां वाचं श्रुत्वा योधाः समागताः ।
आयुः कीर्तियशोभिस्ते तमाशीर्भिरवर्धयन् ।।
ततो निवृत्ताः कुरवो यग्नाश्च दिवमास्थिताः ।
प्रयाताः सर्वतस्तत्र नमस्कृत्य धनञ्जयम् ।।
एवं दत्ताभयास्तेन ततो याताः कुरून्प्रति ।।
स कर्म कृत्वा परमार्यकर्मा निहत्य शत्रून्द्विषतां निहन्ता।
यातो महामेघ इवातपान्ते विद्राव्य पार्थः कुरुसैन्यमेकः ।।
तं मात्स्यपुत्रं द्विषतां निहन्ता वचोऽब्रवीत्संपरिगृह्य राजन् ।।
पितुः सकाशे तव तात सर्वे वसन्ति पार्था विदितं त्वयेति।
तान्मास्म शंसीर्नगरं प्रविश्य भीतः प्रणश्येत्स च मत्स्यराजः ।।
मया जिता सा ध्वजिनी कुरूणां मया हि गावो विजिता द्विषद्भ्यः ।
एवं तु कामं नगरं प्रविश्य त्वमात्मना कर्म कृतं ब्रवीहि ।।
र उवाच ।
यत्ते कृतं कर्म न वारणीयं तत्कर्म कर्तुं मम नास्ति शक्तिः।
न त्वां प्रवक्ष्यामि पितुः सकाशे यावन्न मां वक्ष्यसि सव्यसाचिन् ।।
पायन उवाच।
स शत्रुसेनां तरसा विजित्य आच्छिद्य सर्वं तु धनं कुरूणाम्।
श्मशानमागम्य पुनः शमीं तामभ्येत्य तस्थौ शरविक्षताङ्गः ।।
ततः स वह्निप्रतिमो महाकपिः सहैव भूतैर्दिवमुत्पपात।
तथा च माया विहिता बभूव सा ध्वजं च सिंहं युयुजे रथे पुनः ।।
निधाय तच्चायुधमाजिमर्दनः कुरूत्तमानामिषुधीन्ध्वजांस्तथा।
प्रायात्स मात्स्यो नगरं प्रवेष्टुं किरीटिना सारथिना महात्मा ।।
पार्थश्च कृत्वा परमार्यकर्म निहत्य शत्रून्द्विषतां निहन्ता।
विधाय भूयश्च तथैव वेषं जग्राह रश्मीन्पुनरुत्तरस्य।
बृहन्नलारूपमथो विधाय प्रायात्य मात्स्यो नगरं प्रवेष्टुम् ।।
वैशंपायन उवाच।
ततो निवृत्ताः कुरवः प्रभग्नाः शममास्थिताः ।
परस्परमवेक्ष्यैव जग्मुस्ते हृतवाससः ।।
पन्थानमुपसंगम्य फल्गुनो वाक्यमब्रवीत्।
राजपुत्र प्रपद्यस्व धनानीमानि सर्वशः।
गोकुलानि महाबाहो वीरगोपालकैः सह ।।
ततोऽपराह्णे यास्यामो विराटनगरं प्रति।
आश्वास्य पाययित्वा च परिप्लाव्य च वाजिनः।
गच्छन्तु त्वरितं दूता गोपालाः प्रेषितास्त्वया।
नगरे प्रियमाख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम् ।।
उत्तरस्त्वरमाणोऽथ दूतानाज्ञापयत्ततः।
वचनादर्जुनस्यैव ह्याचक्षध्वं जयं मम ।।
मया जिता सा ध्वजिनी कुरुणं
मया च गावो विजिता द्विषद्भ्यः।
एवं तु कामं नगरं प्रविश्य
मयाऽऽत्मना कर्म कृतं ब्रवीत ।।

English Ganguli

Vaisampayana said, “Then Bhuminjaya, the eldest son of the king, entered, and having worshipped the feet of his father approached Kanka. And he beheld Kanka covered with blood, and seated on the ground at one end of the court, and waited upon by the Sairindhri. And seeing this, Uttara asked his father in a hurry, saying, ‘By whom, O king, hath this one been struck? By whom hath this sinful act been perpetrated?’

“Virata said, ‘This crooked Brahmana hath been struck by me. He deserveth even more than this. When I was praising thee, he praised that person of the third sex.’

“Uttara said, ‘Thou hast, O king, committed an improper act. Do thou speedily propitiate him so that the virulent poison of a Brahmana’s curse may not consume thee to thy roots!’"

Vaisampayana continued, “Having heard the words of his son, Virata, that enhancer of the limits of his kingdom, began to soothe Kunti’s son, who was like unto a fire hid in ashes, for obtaining his forgiveness. And unto the king desirous of obtaining his pardon the Pandava replied, ‘O king, I have long ago forgiven it. Anger I have none. Had this blood from my nostrils fallen on the ground, then, without doubt, thou, O monarch, wouldst have been destroyed with thy kingdom. I do not, however, blame thee, O king, for having struck an innocent person. For, O king, they that are powerful generally act with unreasoning severity.’"

Vaisampayana continued, “When the bleeding had stopped, Vrihannala entered (the council-room) and having saluted both Virata and Kanka, stood silent. And the king, having appeased the chief of the Kurus, began to praise, in Savyasachin’s hearing, Uttara who had returned from the battle. And the king said, ‘O enhancer of the joys of Kekaya’s princess, in thee have I truly a son! I never had nor shall have, a son that is equal to thee! How, indeed, couldst thou, O child, encounter that Karna who leaveth not a single mark unhit amongst even a thousand that he may aim at all at once? How couldst thou, O child, encounter that Bhishma who hath no equal in the whole world of men? How also couldst thou, O child, encounter Drona, that foremost of all wielders of weapons, that preceptor of the Vrishnis and Kauravas, twice-born one who may be regarded as the preceptor of all the Kshatriyas? How couldst thou meet in battle the celebrated Aswatthaman? How couldst thou, O child, encounter that Duryodhana, the prince who is capable of piercing even a mountain with his mighty arrows? My foes have all been thrashed. A delicious breeze seems to blow around me. And since thou hast recovered in battle the whole of my wealth that had been seized by the Kurus, it seems that all those mighty warriors were struck with panic. Without doubt, thou, O bull amongst men, has routed the foe and snatched away from them my wealth of kine, like his prey from a tiger.’"