Mahabharata · Book 4 · Virata Parva
Mahabharata, Book 4, Section XXXIविराटपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 4.31.
Sanskrit
अथाऽब्रवीत्सभामध्ये द्रोणः सूक्ष्मार्थदर्शिवान्।
न तादृशा विनश्यन्ति नापि यान्ति पराभवम् ।। 1 ।।
शूराश्च कृतविद्याश्च बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः।
धर्मज्ञाः सत्यसन्धाश्च युधिष्ठिरमनुव्रताः ।। 2 ।।
नीतिधर्मार्थतत्वज्ञं पितृवच्च समाहितम्।
धर्मे स्थितं सत्यधृतिं ज्येष्ठं श्रेष्ठापचायिनम् ।। 3 ।।
अनुव्रता महात्मानो भ्रातरो भ्रातरं प्रियम् ।
अजातशत्रुं श्रीमन्तं सर्वभ्रातॄननुव्रतम् ।। 4 ।।
तेषां तथाविधेयानां निभृतानां महात्मनाम् ।
किमर्थं नीतिमान्प्राज्ञः श्रेयो नैषां करिष्यति ।। 5 ।।
तस्माद्यत्नात्परीक्षध्वं न तावत्समयो गतः।
न ते विनाशमृच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ।। 6 ।।
चिन्त्यतां चैव यत्कार्यं तच्च क्षिप्रमकालिकम् ।
क्रियतां साधु संचिन्त्य वासश्चैषां प्रचिन्त्यतां ।। 7 ।।
यथा च पाण्डुपुत्राणां सर्वार्थेषु धृतात्मनाम् ।
प्रवृत्तिरुपलभ्येत तथा नीतिर्विधीयताम् ।। 8 ।।
सर्वोपायैर्यतस्व त्वं यथा पश्यसि पाण्डवान् ।
दुर्ज्ञेयाः खलु शूरास्ते रक्ष्या नित्यं च दैवतैः ।। 9 ।।
शुद्धात्मा मानवान्पार्थः सत्यवान्नीतिमाञ्शुचिः ।
तेजोराशिभिरापूर्णो दहेदपि च चक्षुषा ।। 10 ।।
तस्माद्यत्नश्च क्रियतां भूयश्च मृगयामहे।
ब्राह्मणैश्चारकैः सिद्धैस्तापसैर्निपुणैरपि ।। 11 ।।
विविधैस्तत्परैः सम्यङ्विर्भीकैस्तज्ज्ञसंमतैः ।
अन्वेष्टव्या मनुष्येन्द्र पाण्डवाश्छन्नचारिणः ।। 12 ।।
ततः शान्तनवो धीमान्भारतानां पितामहः ।
श्रुतवान्देशकालज्ञो नीतिमांश्च महामतिः ।। 13 ।।
तस्मिन्नुपरते वाक्ये आचार्यस्य महात्मनः ।
अनन्तरमुवाचेदं वाक्यं हेत्वर्थसंमितम् ।। 14 ।।
युधिष्ठिरे समायुक्तां धर्मज्ञे धर्मसंहिताम्।
पाण्डवे नित्यमव्यग्रां गिरं भीष्मः समाददे ।। 15 ।।
असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सद।
भीष्मस्त्वभ्यवदत्तत्र गिरं साधुभिरर्चिताम् ।। 16 ।।
यथा नो ब्राह्मणोऽवादीदाचार्यः सर्वधर्मवित्।
श्रुतवृत्तोपसंपन्ना नाशं नायान्ति पाण्डवाः ।। 17 ।।
सर्वलक्षणसंपन्नाः साधुवृत्तसमन्विताः।
वृद्धानुशासने यत्ताः सत्यधर्मपरायणाः ।। 18 ।।
समयं समयज्ञास्ते पालयन्तः शुभव्रताः।
न विषीदन्ति ते पार्था उद्वहन्तः सतां धुरम् ।। 19 ।।
तपसा चैव गुप्तास्ते स्ववीर्येण च पाण्डवाः।
न नाशमभिगच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ।। 20 ।।
क्षत्रधर्मरता नित्यं केशवानुगताः सदा।
प्रवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबलाः ।। 21 ।।
तत्र बुद्धिं प्रवक्ष्यामि पाण्डवान्वेषणे शृणु।
न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यते वेदितुं परैः ।। 22 ।।
यत्तु शक्यमिहास्माभिस्तान्वै संचिन्त्य पाण्डवान्।
बुद्ध्या प्रणेतुं तत्तेऽहं प्रवक्ष्यामि निबोध तत् ।। 23 ।।
न त्वियं साधु वक्तव्या तस्य नीतिः कथंचन ।
वृद्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः ।। 24 ।।
अयुक्तं तु मया वक्तुं तुल्या मे कुरुपाण्डवाः।
निवासं पाण्डुपुत्राणां संचिन्त्य च वदाम्यहम्।
बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः ।। 25 ।।
अवश्यं तु नियुक्तेन सभामध्ये विवक्षता।
यथार्हमिह वक्तव्यं सर्वथा धर्मलिप्सया ।। 26 ।।
यत्र नाहं तथा मन्ये यथाऽन्ये मेनिरे जनाः।
निवासं पाण्डुपुत्राणां शृणुष्वं मनुजाधिप ।। 27 ।।
[भ्रातृभिः सहितो वीरैः कृष्णया च महायशाः।
किमर्थं स महाराजो नात्मश्रेयो भविष्यति ।। 28 ।।
पाण्डवो निकृतः पूर्वं यथावद्विदितं तव।
क्लेशितश्च पुरे नित्यं राज्यकामैश्च सांप्रतम्।
छन्नश्चरति तस्मात्स प्रकृत्या नीतिमान्नृपः ।। 29 ।।
वर्षमेकं सुसंच्छन्नमुष्य वासमनुत्तमम्।
आयाति चोदये काले क्षिप्रं दक्ष्यसि पाण्डवं ।। 30 ।।
सोदरैः सहितं वीरं द्रौपद्या च परंतप।
संविधत्स्व महाबाहो यथा नः स्यात्सुखोदयः ।। 31 ।।
यस्मिन्स राजा वसति च्छन्नः सत्त्वभृतांवरः।
भविष्यन्ति नरास्तत्र रागमोहविवर्जिताः ।। 32 ।।
नाधयो हि महाराज न व्याधिः क्षत्रियर्षभ]।
पुरे जनपदे वाऽपि यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 33 ।।
दानशीलो वदान्यश्च निभृतो ह्रीनिषेवकः।
प्रियवाक्सत्यवाक्शूरो धर्मशीलो जितेन्द्रियः।
हृष्टः पुष्टः शुचिर्दक्षो यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 34 ।।
नासूयको न चापीर्ष्युर्नाभिमानी न मत्सरी।
भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुव्रतः ।। 35 ।।
ब्रह्मघोषाश्च भूयांसः पुण्यशब्दास्तथैव च।
क्रतवश्च भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणाः ।। 36 ।।
सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग्वर्षी न संशयः ।
संपन्नसस्या च मही भविष्यति निरामया ।। 37 ।।
रसवन्ति च धान्यानि गुणवन्ति फलानि च।
गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती ।। 38 ।।
वायुश्च सुखसंस्पर्शो यत्र राजा युधिष्ठिरः ।
नीरोगास्तत्र विद्यन्ते वधबन्धा न सन्ति च ।। 39 ।।
न चोरा न च दण्डाश्च न च बाधा भवन्त्युत।
नाशक्ता न च दुष्टाश्च यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 40 ।।
भयं च नाविशेत्तत्र निष्प्रतीपं च दर्शनम्।
बहुक्षीरास्तथा गावः सुपुष्टाश्च सुदोहनाः ।। 41 ।।
पयांसि दधिसर्पीषि रसवन्ति हितानि च ।
सलिलानि प्रसन्नानि सर्वे भावाश्च शोभनाः ।। 42 ।।
गुणवन्ति च पानानि भोज्यानि विविधानि च।
तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 43 ।।
रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणान्विताः।
दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 44 ।।
धर्माश्च तत्र सर्वैस्तु सेविताश्च द्विजातिभिः।
स्वैःस्वैर्गुणैश्च संयुक्ता कस्मिन्वर्षे त्रयोदशे ।
देशे तस्मिन्भविष्यन्ति तत पाण्डवसंश्रिते ।। 45 ।।
संप्रीतिमाञ्जनस्तत्र संतुष्टः शुचिरव्ययः।
देवतातिथिभूयांस्तु सर्वभूतानुरागवान् ।। 46 ।।
इष्टदानमहोत्साहा नित्यं धर्मपरायणाः ।
व्यक्तवाक्यास्ततस्तात शुभकल्याणमङ्गलाः ।। 47 ।।
शुभत्विषः शुभेच्छाश्च नित्यतुष्टाः श्रियाऽन्विताः ।
भविष्यन्ति जनास्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 48 ।।
नित्योत्सवप्रमुदितो नित्यहृष्टः श्रिया वृतः।
भविष्यति निवासोऽयं यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 49 ।।
धर्मज्ञः स तु दुर्ज्ञेयः सर्वज्ञैश्च द्विजातिभिः।
किंपुनः प्राकृतैस्तात पार्थो विज्ञायते क्वचित् ।। 50 ।।
यस्मिन्सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्ध्रुवा क्षमा।
ह्रीः श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् ।। 51 ।।
तस्मान्निवासः पार्थानां चिन्त्यतां यद्ब्रवीमि वः ।
गतिर्वा परमा तत्र नोत्सहे वक्तुमन्यथा ।। 52 ।।
एवमेतत्तु संचिन्त्य यत्कृत्यं साधु मन्यसे।
तत्क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येतच्छ्रद्दधासि मे।
कुलस्य हि क्षमं तात यदहं प्रब्रवीमि ते ।। 53 ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि
गोग्रहणपर्वणि एकत्रिंशोऽध्यायः ।। 31 ।।
English Ganguli
Vaisampayana said, “O mighty king, entering into king Virata’s service, and dwelling in disguise in his excellent city, the high-souled Pandavas of immeasurable prowess, completed the promised period of non-discovery. And after Kichaka had been slain, that slayer of hostile heroes, the mighty king Virata began to rest his hopes on the sons of Kunti. And it was on the expiry of the thirteenth year of their exile, O Bharata, that Susarman seized Virata’s cattle by thousands. And when the cattle had been seized, the herdsman of Virata came with great speed to the city, and saw his sovereign, the king of Matsyas, seated on the throne in the midst of wise councillors, and those bulls among men, the sons of Pandu, and surrounded by brave warriors decked with ear-rings and bracelets. And appearing before that enhancer of his dominion—King Virata seated in court—the herdsman bowed down unto him, and addressed him, saying, ‘O foremost of kings, defeating and humiliating us in battle along with our friends the Trigartas are seizing thy cattle by hundreds and by thousands. Do thou, therefore, speedily rescue them. Oh, see that they are not lost to thee.’ Hearing these words, the king arrayed for battle the Matsya force abounding in cars and elephants and horses and infantry and standards. And kings and princes speedily put on, each in its proper place,26 their shining and beautiful armour worthy of being worn by heroes. And Virata’s beloved brother, Satanika, put on a coat of mail made of adamantine steel, adorned with burnished gold. And Madiraksha, next in birth to Satanika, put on a strong coat of mail plated with gold27 and capable of resisting every weapon. And the coat of mail that the king himself of the Matsyas put on was invulnerable and decked with a hundred suns, a hundred circles, a hundred spots, and a hundred eyes. And the coat of mail that Suryadatta28 put on was bright as the sun, plated with gold, and broad as a hundred lotuses of the fragrant (Kahlara) species. And the coat of mail that Virata’s eldest son, the heroic Sanksha, put on was impenetrable and made of burnished steel, and decked with a hundred eyes of gold. And it was thus that those god-like and mighty warriors by hundreds, furnished with weapons, and eager for battle, each donned his corselet. And then they yoked unto their excellent cars of white-hue steeds equipped in mail. And then was hoisted Matsya’s glorious standard on his excellent car decked with gold and resembling the sun or the moon in its effulgence. And other Kshatriya warriors also raised on their respective cars gold-decked standards of various shapes and devices. And king Matsya then addressed his brother Satanika born immediately after him, saying, ‘Kanka and Vallava and Tantripala and Damagranthi of great energy will, as it appears to me fight, without doubt. Give thou unto them cars furnished with banners and let them case their persons in beautiful coats of mail that should be both invulnerable and easy to wear. And let them also have weapons. Bearing such martial forms and possessed of arms resembling the trunk of mighty elephants, I can never persuade myself that they cannot fight.’ Hearing these words of the king, Satanika, O monarch, immediately ordered cars for those sons of Pritha, viz., the royal Yudhishthira, and Bhima, and Nakula, and Sahadeva, and commanded by the king, the charioteers, with cheerful hearts and keeping loyalty in view, very soon got cars ready (for the Pandavas). And those repressers of foes then donned those beautiful coats of mail, invulnerable and easy to wear, that Virata had ordered for those heroes of spotless fame. And mounted on cars yoked with good steeds, those smiters of hostile ranks, those foremost of men, the sons of Pritha, set out with cheerful hearts. Indeed, those mighty warriors skilled in fight, those bulls of the Kuru race and sons of Pandu, those four heroic brothers possessed of prowess incapable of being baffled, mounting on cars decked with gold, together set out, following Virata’s wake. And infuriate elephants of terrible mien, full sixty years of age, with shapely tusks and rent temples and juice trickling down and looking (on that account) like cloud pouring rain and mounted by trained warriors skilled in fight, followed the king like unto moving hills. And the principal warriors of Matsya who cheerfully followed the king had eight thousand cars, a thousand elephants and sixty thousand horses. And, O bull among the Bharatas, that force of Virata, O king, as it marched forth marking the footprints of the cattle looked exceedingly beautiful. And on its march that foremost of armies owned by Virata, crowded with soldiers armed with strong weapons, and abounding in elephants, horses and cars, looked really splendid."