Mahabharata · Book 4 · Virata Parva
Mahabharata, Book 4, Section XXIXविराटपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 4.29.
Sanskrit
कीचके तु हते राजा विराटः परवीरहा।
शोकमाहारयत्तीव्रं सामात्यः सपुरोहितः ।। 1 ।।
कीचकस्य वधं घोरं सानुजस्य विशांपते ।
अत्याहितं चिन्तयित्वा व्यस्मयन्त पृथग्जनाः ।। 2 ।।
तस्मिन्पुरे जनपदे जजल्पुश्चापि सर्वशः ।
वीर्यवान्दयितो राज्ञो दर्पोत्सिक्तश्च कीचकः ।। 3 ।।
सांपराये परिक्रुष्टो बलवान्दुर्जयो रणे।
आसीत्प्रहर्ता शत्रूणां दारदर्शी च दुर्मतिः ।
स हतः किल गन्धर्वैः सैरन्ध्रीकारणान्निशि ।। 4 ।।
इत्यजल्पन्महाराज कीचकस्य विनाशनम् ।
देशेदेशे मनुष्याश्च विस्मितः कीचके हते ।। 5 ।।
अथ वैः धार्तराष्ट्रेण प्रयुक्ता ये बहिश्चराः ।
मृगयित्वा बहून्देशान्ग्रामांश्च नगराणि च ।। 6 ।।
संविधाय यथाऽऽदिष्टं यथादेशं प्रदर्शकाः ।
कृतसंकेतनाः सर्वे न्यवर्तन्त पुरं ततः ।। 7 ।।
आगम्य हास्तिनपुरं धार्तराष्ट्रमरिन्दमम्।
तत्र दृष्ट्वा तु राजानं कौरव्यं धृतराष्ट्रजम् ।। 8 ।।
द्रोणकर्णकृपैः सार्धं भीष्मेण च महात्मना।
संगतं भ्रातृभिः सार्धं त्रिगर्तैश्च महारथैः ।। 9 ।।
प्रणम्य शिरसा भूमौ वर्धयित्वा जयाशिषा।
आसीनं सूर्यसंकाशे काञ्चने परमासने ।। 10 ।।
उपास्यमानं सचिवैर्मरुद्भिरिव वासवम् ।
विद्वद्भिर्गायकैः सार्धं कविभिः स्तुतिपाठकैः ।। 11 ।।
अनेकैरपि राजन्यैः सेवितं सपरिच्छदैः।
दुर्योधनं सभामध्ये आसीनमिदमब्रुवन् ।। 12 ।।
कृतोऽस्माभिः परो यत्नस्तेषामन्वेषणे सदा ।
पाण्डवानां मनुष्येन्द्र तस्मिन्महति कानने ।। 13 ।।
निर्जने व्यालसंकीर्णे नानाभ्रमरसंकुले ।
लताप्रतानगहने नानागुल्मसमावृते ।। 14 ।।
न च विद्मो गता येन पार्थाः सुदृढविक्रमाः ।
मार्गमाणाः पदन्यासमाश्रमेषु वनेषु च ।। 15 ।।
गिरिकूटेषु तुङ्गेषु नानाजनपदेषु च।
जनाकीर्णेषु देशेषु चत्वरेषु पुरेषु च ।। 16 ।।
नरेन्द्र सहसा नष्टान्नैव विद्म च पाण्डवान्।
अत्यन्तादर्शनान्नष्टा भद्रं तुभ्यं नरर्षभ ।। 17 ।।
गिरीणां कूटकुञ्जेषु कन्दरोदरसानुषु।
नदीप्रस्रवणेष्वेव ह्रदेषु च सरस्सु च।। 18 ।।
गह्वरेषु च दुर्गेषु ग्रामेषू पवनेषु च।
दुर्विज्ञेया गतिस्तेषां मृग्यतेऽस्माभिरेव च ।।
गजव्याघ्रसमीपेषु सिंहान्ते शरभान्तरे ।। 19 ।।
वत्मन्यन्विच्छमानास्तु रथानां रथिसत्तम।
कंचित्कालं मनुष्येन्द्र सूताननुगता वयम् ।। 20 ।।
मृगयित्वा यथान्यायं विदितार्थाश्च तत्वतः।
प्राप्ता द्वारवतीं सूता विना पार्थैः परंतप ।। 21 ।।
न तत्र कृष्णा राजेन्द्र पाण्डवाश्च महाव्रताः।
नरदेव यथोद्दिष्टं न च विद्मात्र पाण्डवान् ।। 22 ।।
निर्वृतो भव नष्टास्ते स्वस्थो भव परंतप ।
सर्वथैव प्रनष्टास्ते नमस्ते भरतर्षभ ।। 23 ।।
सर्वा च पृथिवी कृत्स्ना सशैलवनकानना ।
सराष्ट्रनगरग्रामा पत्तनैश्च समन्विता ।
अन्वेषिता च सर्वत्र न च पश्यामा पाण्डवान् ।। 24 ।।
पुनः शाधि मनुष्येन्द्र अत ऊर्ध्वं विशांपते।
अन्वेषणे पाण्डवानां भूयः किं करवामहे ।। 25 ।।
इमां च नः प्रियां वीर वाचं भद्रवतीं शृणु ।। 26 ।।
येन त्रिगर्ता निहता बलेन बहुशो नृप।
सूतेन राज्ञो मत्स्यस्य कीचकेन बलीयसा।
स हतः पतितः शेते गन्धर्वैर्निशि भारत ।। 27 ।।
स्यालो राज्ञो विराटस्य सेनापतिरुदारधीः।
सुदेष्णायानुजः क्रूरः शूरो वीरो गतव्यथः ।। 28 ।।
उत्साहवान्महावीर्यो नीतिमान्बलवानपि ।
युद्धज्ञो रिपुवीर्यघ्नःक सिंहतुल्यपराक्रमः ।। 29 ।।
प्रजारक्षणदक्षश्च शत्रुग्रहणशक्तिमान्।
विजितारिर्महायुद्धे प्रचण्डो मानतत्परः ।। 30 ।।
नरनारीमनोह्लादी धीरो वाग्मी रणप्रियः।
पुण्यकर्माऽर्थकामानां भाजनं मनुजोत्तमः ।। 31 ।।
स हतो निशि गन्धैर्वः स्त्रीनिमित्तं नराधिप।
अमृष्यमाणो दुष्टात्मा निशीथे सह सोदरैः ।
सुहृदश्चास्य निहता योधाश्च प्रहरैर्हताः ।। 32 ।।
गन्धर्वाणां च महिषी काचिदस्ति नितम्बिनी।
सैरन्ध्री नाम तां दृप्तो दुष्टात्माऽकामयद्बली ।। 33 ।।
इत्येवं श्रुतमस्माभिर्गन्धर्वैर्निहतो निशि ।। 34 ।।
बान्धवैर्बहुभिः सार्धं कीचको निहतो यतः।
अद्यप्रभृति राजेन्द्र पाण्डवान्वेषणं प्रति।
चारांश्च सर्वतश्चर्तुं प्रेषयेति मतिर्हि नः ।। 35 ।।
निहतो निशि गन्धर्वैर्दुष्टात्मा भ्रातृभिः सह ।
एतावच्छ्रुतमस्माभिर्भद्रं तेऽस्तु नराधिप ।। 36 ।।
प्रियमेतदुपश्रुत्य शत्रूणां च पराभवम् ।
कृतकृत्यश्च कौरव्य विधत्स्व यदनन्तरम् ।। 37 ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि
ग्रोग्रहणपर्वणि एकोऽनत्रिंशोऽध्यायः ।। 29 ।।
English Ganguli
Vaisampayana said, “Then Saradwata’s son, Kripa said, ‘What the aged Bhishma hath said concerning the Pandavas is reasonable, suited to the occasion, consistent with virtue and profit, agreeable to the ear, fraught with sound reason, and worthy of him. Listen also to what I would say on this subject. It behoveth thee to ascertain the track they have followed and their abode also by means of spies,23 and to adopt that policy which may bring about thy welfare. O child, he that is solicitous of his welfare should not disregard even an ordinary foe. What shall I say, then, O child, of the Pandavas who are thorough masters of all weapons in battle. When, therefore, the time cometh for the reappearance of the high-souled Pandavas, who, having entered the forest,24 are now passing their days in close disguise, thou shouldst ascertain thy strength both in thy own kingdom and in those of other kings. Without doubt, the return of the Pandavas is at hand. When their promised term of exile is over, the illustrious and mighty sons of Pritha, endued with immeasurable prowess, will come hither bursting with energy. Do thou, therefore, in order to conclude an advantageous treaty with them, have recourse to sound policy and address thyself to increase thy forces and improve the treasury. O child, ascertaining all these, reckon thou thy own strength in respect of all thy allies weak and strong.25 Ascertaining the efficiency, and weakness, and indifference of thy forces, as also who amongst them are well-affected and who are disaffected, we should either fight the foe or make treaty with him. Having recourse to the arts of conciliation, disunion, chastisement, bribery, presents and fair behaviour, attack thy foes and subdue the weak by might, and win over thy allies and troops and by soft speeches. When thou hast (by these means) strengthened thy army and filled thy treasury, entire success will be thine. When thou hast done all this, thou wilt be able to fight with powerful enemies that may present themselves, let alone the sons of Pandu deficient in troops and animals of their own. By adopting all these expedients according to the customs of thy order, thou wilt, O foremost of men, attain enduring happiness in due time!’"