Mahabharata · Book 4 · Virata Parva
Mahabharata, Book 4, Section XXIVविराटपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 4.24.
Sanskrit
आश्वासयंस्तां पाञ्चालीं भीमसेन उवाच ह।
शृणु भद्रे वरारोहे क्रोधात्तत्र तु चिन्तितम् ।। 1 ।।
त्वं वै सभागतां दृष्ट्वा मात्स्यानां कदनं महत् ।
कर्तुकामेन भद्रं ते वृक्षश्चावेक्षितो मया ।। 2 ।।
तत्र मां धर्मराजस्तु कटाक्षेण न्यवारयत्।
तज्ज्ञात्वाऽवाङ्भुखस्तूष्णीमास्थितोस्मि महानसं ।। 3 ।।
शृणुष्वान्यत्प्रतिज्ञातं यद्वदामीह भामिनि ।
धिगस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फल्गुनस्य च।
यत्ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणाविमौ ।। 4 ।।
तदद्य मां तु तपति यत्कृतं न मया पुरा।
सभायां स्म विराटस्य करोमि कदनं महत् ।। 5 ।।
तत्र मे कारणं भाति कौन्तेयो यत्प्रतीक्षते।
तदहं तस्य विज्ञाय स्थितो धर्मस्य शासने ।। 6 ।।
यच्च राज्यात्प्रच्यवनं कुरूणामवधश्च यः।
सुयोधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च ।। 7 ।।
दुःशासनस्य पापस्य यन्मया न हृतं शिरः ।
तन्मां दहति कल्याणि हृदि शल्यमिवार्पितम् ।। 8 ।।
अपि चान्यद्वरारोहे स्मरिष्यसि वचो मम।
पुण्ये तीरे सरस्वत्या यत्प्रतिष्ठाम संगताः ।
तत्राहमब्रवं कृष्णे सर्वक्लेशाननुस्मरन् ।। 9 ।।
न चाहमनुगच्छेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम्।
धनञ्जयं च पाञ्चालि माद्रिपुत्रौ च भ्रातरौ।
कृत्वैतां च मतिं कृष्णे युधिष्ठिरमगर्हयम् ।। 10 ।।
परुषं वचनं श्रुत्वा मम धर्मात्मजस्तदा।
हीमान्वाक्यमहीनार्थं ब्रुवन्राजा युधिष्ठिरः ।
सर्वानन्वनयद्भ्रातॄन्मुनेर्धौम्यस्य पश्यतः ।। 11 ।।
मा रोदी राज्ञि लोकानां सर्वागमगुणान्विता।
रक्षितव्यं सहास्माभिः सत्यमप्रतिमं भुवि ।। 12 ।।
अनुनीतेषु चास्मासु अनुनीता त्वमप्यसि।
मा धर्मं जहि सुश्रोणि क्रोधं जहि महामते ।। 13 ।।
इमं तु समुपालम्भं त्वत्तो राजा युधिष्ठिरः ।
शृणुयाद्यदि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात्स जीवितं ।। 14 ।।
धनञ्जयो वा सुश्रोणि यमौ चापि सुमध्यमे।
लोकान्तरगतेष्वेषु नाहं शक्ष्यामि जीवितुम् ।। 15 ।।
धर्मं शृणुष्व पाञ्चालि यत्ते वक्ष्यामि मानिनि ।। 16 ।।
दुहिता जनकस्यासीद्वैदेही यदि ते श्रुता।
पतिमन्वचरत्सीता महारण्यनिवासिनम् ।। 17 ।।
वसन्ती च महारण्ये रामस्य महिषी प्रिया।
रावणेन हृता सीता राक्षसीभिश्च तर्जिता।
सा क्लिश्यमाना सुश्रोणी राममेवान्वपद्यत ।। 18 ।।
लोपामुद्रा तथा भीरु भर्तारमृषिसत्तमम्।
भगवन्तमगस्त्यं सा वनायैवान्वपद्यत ।। 19 ।।
सुकन्या नाम शर्यातेर्भार्गवच्यवनं वने।
वल्मीकभूतं साध्वी तमन्वपद्यत भामिनी ।। 20 ।।
नालायनी चेन्द्रसेना रूपेणाप्रतिमा भुवि।
पतिमन्वचरद्वृद्धं पुरा वर्षसहस्रिणम् ।। 21 ।।
नलं राजानमेवाथ दमयन्ती वनान्तरे।
अन्वगच्छत्पुरा कृष्णे तथा भर्तॄंस्त्वमन्वगाः ।। 22 ।।
यथैताः कीर्तिता नार्यो रूपवत्यः पतिव्रताः।
तथा त्वमपि कल्याणि सर्वैः समुदिता गुणैः ।। 23 ।।
मा दीर्घं क्षम कालं त्वं त्रिंशद्रात्रमनिन्दिते।
पूर्णे त्रयोदशे वर्षे राज्ञां राज्ञी भविष्यसि ।। 24 ।।
सत्येन ते शपे चाहं भविता नान्यथेति च ।। 25 ।।
सर्वासां परमस्त्रीणां प्रामाण्यं कर्तुमर्हसि।
सर्वेषां च नरेन्द्राणां मूर्ध्नि स्थास्यसि भामिनि ।। 26 ।।
भर्तृभक्त्या च वृत्तेन भोगानाप्स्यसि दुर्लभान् ।
यातायां तु प्रतिज्ञायां महान्तं भोगमाप्नुयाः ।। 27 ।।
गुरुभक्तिकृतं ज्ञात्वा राज्ञां मूर्ध्नि स्थिता भवेः ।। 28 ।।
द्रौपद्युवाच।
आर्तप्रलापा कौन्तेय न राजानमुपालभे।
अपारयन्त्या दुःखानि कृतं बाष्पप्रमोचनम् ।। 29 ।।
इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासद्यं निबोध तत् ।। 30 ।।
योऽयं राज्ञो विराटस्य सूतपुत्रस्तु कीचकः।
स्यालो नाम प्रवादेन भोजस्त्रैगर्तदेशजः ।। 31 ।।
त्यक्तधर्मो नृशंसश्च सर्वार्थेषु च वल्लभः ।
नित्यमेवाह दुष्टात्मा भार्या मे भव शोभने ।
अविनीतः सुदुष्टात्मा मामनाथेति चिन्तयन् ।। 32 ।।
किमुक्तेन व्यतीतेन भीमसेन महाबल।
प्रत्युपस्थितकालस्य कार्यस्यानन्तरो भव ।। 33 ।।
ममेह भीम कैकेयी रूपाद्धि भयशङ्किता।
नित्यमुद्विजते राजा कथं नेयादिमामिति ।। 34 ।।
तस्या विदित्वा तं भावं स्वयं चानृतदर्शनः ।
कीचकोपि च दुष्टात्मा पुनः प्रार्थयते च मां ।। 35 ।।
तमहं कुपिता भीम पुनः कोपं नियम्य च।
अब्रवं कामसंमूढमात्मानं रक्ष कीचक ।। 36 ।।
गन्धर्वाणामहं भार्या पञ्चानां महिषी प्रिया ।
ते त्वां निहन्युर्दुर्धर्षाः शूराः साहसकारिणः ।। 37 ।।
एवमुक्तस्तु दुष्टात्मा कीचकः प्रत्युवाच ह।
नाहं बिभेमि भैरन्ध्रि गन्धर्वाणां शुचिस्मिते ।। 38 ।।
शतं सहस्रमपि वा गन्धर्वाणामहं रणे।
समागतं हनिष्यामि त्वं भीरु कुरु मे क्षणम् ।। 39 ।।
इत्युक्ता चाब्रवं सूतं कामातुरमहं पुनः।
न त्वं प्रतिबलस्तेषां गन्धर्वाणां यशस्विनाम् ।। 40 ।।
धर्मे स्थिताऽस्मि सततं कुलशीलसमन्विता।
नेच्छामि किंचिद्वध्यं त्वां तस्माज्जीवसि कीचक ।। 41 ।।
एवमुक्तस्तु दुष्टात्मा प्रहस्य स्वनवत्ततः।
न तिष्ठिति स सन्मार्गे न च धर्मं बुभूषति ।। 42 ।।
पापात्मा पापकारी च कामराजवशानुगः ।
अविनीतश्च दुष्टात्मा प्रत्याख्यातः पुनः पुनः ।। 43 ।।
दर्शनेदर्शने हन्याद्यदि जह्यां च जीवितम्।
धर्मे प्रयतमानानां महान्धर्मो नशिष्यति ।। 44 ।।
समयं रक्षमाणानां दारा वो न भवन्ति च ।
भार्याजां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता।
प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ।। 45 ।।
वंदतां वर्णधर्मांश्च ब्राह्मणानां च मे श्रुतम् ।
क्षत्रियस्य सदा धर्मो नान्यो दस्युनिबर्हणात् ।। 46 ।।
पश्यतो धर्मराजस्य कीचको माऽन्वधावत ।
तवेव च समक्षं वै भीमसेन महाबल ।। 47 ।।
त्वया चाहं परित्राता भीम तस्माञ्जटासुरात् ।। 48 ।।
जयद्रथं तथैव त्वमजैषीर्भ्रातृभिः सह।
जहीममपि पापिष्ठं योयं मामवमन्यते ।
कीचको राजवाल्लभ्याच्छोककृन्मम भारत ।। 49 ।।
कीचकं कामसन्तप्तं भिन्धि कुम्भमिवाश्मनि ।
यो निमित्तमनर्थानां बहूनां मम भारत ।। 50 ।।
तं चेञ्जीवन्तमादित्यः प्रातरभ्युदयिष्यति ।
विषमालोड्य पास्यामि मा कीचकवशंगमम् ।। 51 ।।
श्रेयो हि मरणं मह्यं भीमसेन तवाग्रतः ।
इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा भीमस्योरसि संश्रिता ।। 52 ।।
भीमश्च तां परिष्वज्य महत्सान्त्वं प्रयुज्य च।
कीचकं मनसाऽगच्छत्सृक्किणी परिलेलिहन् ।। 53 ।।
आश्वासयित्वा बहुशो भृशमार्तां सुमध्यमाम्।
हेतुतत्वार्थसंयुक्तैर्वचोभिर्द्रुपदात्मजाम् ।। 54 ।।
प्रमृज्य वदनं तस्याः पाणिनाऽश्रुसमाकुलम्।
उवाच चैनां दुःखार्तां भीमः क्रोधसमन्वितः ।। 55 ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्वणि चतुर्विशोऽध्यायः ।। 24 ।।
English Ganguli
Vaisampayana said, “And beholding the Sutas slain, the citizens went to the king, and represented unto him what had happened, saying, ‘O king, those mighty sons of the Sutas have all been slain by the Gandharvas. Indeed, they lie scattered on the earth like huge peaks of mountains riven by thunder. Sairindhri also, having been set free, returneth to thy palace in the city. Alas, O king, if Sairindhri cometh, thy entire kingdom will be endangered. Sairindhri is endued with great beauty; the Gandharvas also here exceedingly powerful. Men again, without doubt, are naturally sexual. Devise, therefore, O king, without delay, such means that in consequence of wrongs done to Sairindhri, thy kingdom may not meet with destruction.’ Hearing those words of theirs, Virata, that lord of hosts, said unto them, ‘Do ye perform the last rites of the Sutas. Let all the Kichakas be burnt, in one blazing pyre with gems and fragrant unguents in profusion.’ And filled with fear, the king then addressed his queen Sudeshna, saying, ‘When Sairindhri comes back, do thou tell her these words from me, ‘Blessed be thou, O fair-faced Sairindhri. Go thou whithersoever thou likest. The king hath been alarmed, O thou of graceful hips, at the defeat already experienced at the hands of the Gandharvas. Protected as thou art by the Gandharvas, I dare not personally say all this to thee. A woman, however, cannot offend, and it is for this that I tell thee all this through a woman.’"
Vaisampayana continued, “Thus delivered by Bhimasena after the slaughter of the Sutas, the intelligent and youthful Krishna relieved from all her fears, washed her limbs and clothes in water, and proceeded towards the city, like a doe frightened by a tiger. And beholding her, the citizens, O king, afflicted with the fear of the Gandharvas fled in all directions. And some of them went so far as to shut their eyes. And then, O king at the gate of the kitchen, the princess of Panchala saw Bhimasena staying, like an infuriate elephant of gigantic proportions. And looking upon him with wonder-expanded eyes, Draupadi, by means of words intelligible to them alone, said, ‘I bow unto that prince of the Gandharvas, who hath rescued me.’ At these words of her, Bhima said, ‘Hearing these words of hers in obedience to whom those persons were hitherto living in the city, they will henceforth range here, regarding themselves as freed from the debt.’”19
Vaisampayana continued, “Then she beheld the mighty-armed Dhananjaya, in the dancing-hall instructing king Virata’s daughters in dancing. And issuing with Arjuna from the dancing-hall, all those damsels came to Krishna who had arrived there, and who had been persecuted so sorely, all innocent though she was. And they said, ‘By good luck also it is, O Sairindhri, that thou hast been delivered from thy dangers. By good luck it is that thou hast returned safe. And by good luck also it is that those Sutas have been slain that had wronged thee, innocent though thou art.’ Hearing this, Vrihannala said, ‘How hast thou, O Sairindhri, been delivered? And how have those sinful wretches been slain? I wish to learn all this from thee exactly as it occurred.’ Sairindhri replied, ‘O blessed Vrihannala, always passing thy days happily in the apartments of the girls, what concern hast thou with Sairindhri’s fate to say? Thou hast no grief to bear that Sairindhri hath to bear! It is for this, that thou askest me thus, distressed as I am in ridicule.’ Thereat Vrihannala said, ‘O blessed one, Vrihannala also hath unparalleled sorrows of her own. She hath become as low as a brute. Thou dost not, O girl, understand this. I have lived with thee, and thou, too hast lived with us. When, therefore, thou art afflicted with misery, who is it that will not, O thou of beautiful hips, feel it? But no one can completely read another’s heart. Therefore it is, O amiable one, that thou knowest not my heart!’"
Vaisampayana continued, “Then Draupadi, accompanied by those girls entered the royal abode, desirous of appearing before Sudeshna. And when she came before the queen, Virata’s wife addressed her at the command of the king, saying, ‘Do thou, O Sairindhri, speedily go whithersoever thou likest. The king, good betide thee, hath been filled with fear at this discomfiture at the hands of the Gandharvas. Thou art, O thou of graceful eye-brows, young and unparalleled on earth in beauty. Thou art, besides, an object of desire with men. The Gandharvas again, are exceedingly wrathful.’ Thereat Sairindhri said, ‘O beauteous lady, let the king suffer me to live here for only thirteen days more. Without doubt, the Gandharvas also will be highly obliged at this. They will then convey me hence and do what would be agreeable to Virata. Without doubt, the king, by doing this, with his friends, will reap great benefit.’"