Mahabharata · Book 3 · Vana Parva
Mahabharata, Book 3, Section XCVIIवनपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 3.97.
Sanskrit
इल्वलस्तान्विदित्वा तु महर्षिसहितान्नृपान्।
उपस्थितान्सहामात्यो विषयान्ते ह्यपूजयत् ।।
तेषां ततोऽसुरश्रेष्ठस्त्वातिथ्यमकरोत्तदा।
सुसंस्कृतेन कौरव्य भ्रात्रा वातापिना तदा ।।
ततो राजर्षयः सर्वे विषण्णा गतचेतसः।
वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम् ।।
अथाब्रवीदगस्त्यस्तान्राजर्षीनृषिसत्तमः।
विषादो वो न कर्तव्यो ह्यहं भोक्ष्ये महासुरम् ।।
धुर्यासनमथासाद्य निषसाद महानृषिः।
तं पर्यवेषद्दैत्येन्द्र इल्वलः प्रहसन्निव ।।
अगस्त्य एव कृत्स्नं तु वातापिं बुभुजे ततः।
`बह्वन्नाशापि ते मेऽस्तीत्यवदद्भक्षयन्स्वयम्' ।।
भुक्तवत्यसुरोऽह्वानमकरोत्तस्य चेल्वलः।
`वातापे प्रतिबुध्यस्व दर्शयन्बलतेजसी।
तपसा दुर्जयो यावदेष त्वां नातिवर्तते ।।
ततस्तस्योदरं भेत्तुं वातापिर्वेगमाहरत्।
तमबुध्यत तेजस्वी कुम्भयोनिर्महातपाः ।।
स वीर्यात्तपसोग्रस्तु ननर्द भगवानृषिः।
एष जीर्णोसि वातापे मया लोकस्य शान्तये ।।
इत्युक्त्वा स्वकराग्रेण उदरं समताडयत्।
त्रिरेवं प्रतिसंरब्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव'।।
ततो वायुः प्रादुरभूदधस्तस्य महात्मनः।
शब्देन महता तात गर्जन्निव यथा घनः ।।
वातापे निष्क्रमस्वेति पुनः पुनरुवाच ह।
तं प्रहस्याब्रवीद्राजन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः।
कुतो निष्क्रमितुं शक्तो मया जीर्णस्तु सोसुरः ।।
इल्वलस्तु विषण्णोऽभूद्दृष्ट्वा जीर्णं महासुरम्।
प्राञ्जलिश्च सहामात्यैरिदं वचनमब्रवीत्।
किमर्थमुपयाताः स्थ ब्रूत किं करवाणि वः ।।
प्रत्युवाच ततोऽगस्त्यः प्रहसन्निल्वलं तदा।
ईशोस्यसुर विद्मस्त्वां वयं सर्वे धनेश्वरम् ।।
एते च नातिधनिनो धनाशा महती मम।
यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नः ।।
ततोऽवमत्य तमृषिमिल्वलो वाक्यमब्रवीत्।
दित्सितं यदि वेत्सि त्वंततो दास्यामि ते वसु ।।
अगस्त्य उवाच।
गवां दशसहस्राणि राज्ञामेकैकशोऽसुर।
तावदेव सुवर्णस्य दित्सितं ते महासुर ।।
मह्यं ततो वै द्विगुणं रथश्चैव हिरण्मयः।
मनोजवौ वाजिनौ च दित्सितं ते महासुर ।।
`लोमश उवाच।
उल्वलस्तु मुनिं प्राह सर्वमस्ति यथाऽऽत्थ माम्।
सर्वमेतत्प्रदास्यामि हिरण्यं गाश्च यद्धनम्।
रथं तु यदवोचो मां नैतं विद्म हिरण्मयम् ।।
आगस्त्य उवाच।
न मे वागनृता काचिदुक्तपूर्वा महाऽसुर।
विज्ञायतां रथः साधु व्यक्तमस्ति हिरण्मयः ।।
लोमश उवाच।
विज्ञायमानः स रथः कौन्तेयासीद्धिरण्मयः'।
ततः प्रव्यथितो दैत्यो ददावभ्यधिकं वसु ।।
विवाजी च सुवाजी च तस्मिन्युक्तौ रथे हयौ।
ऊहतुः स वसूनाशु तावगस्त्याश्रमं प्रति।
सर्वान्राज्ञः सहागस्त्यान्निमेषादिव भारत ।।
`इल्वलस्त्वनुगम्यैनमगस्त्यं हन्तुमैच्छत।
भस्म चक्रे महातेजा हुङ्कारेण महाऽसुरम्' ।।
अगस्त्येनाभ्यनुज्ञाता जग्मू राजर्षयस्तदा।
कृतवांश् मुनिः सर्वं लोपामुद्राचिकीर्षितम् ।।
लोपामुद्रोवाच।
कृतवानसि तत्सर्वं भगवन्मम काङ्क्षितम्।
उत्पादय सकृन्मह्यमपत्यं वीर्यवत्तरम् ।।
अगस्त्य उवाच।
तुष्टोऽहमस्मि कल्याणि तव वृत्तेन शोभने।
विचारणामपत्ये तु तव वक्ष्यामि तां शृणु ।।
सहस्रं तेऽस्तु पुत्राणआं शतं वा तत्समं तव।
दश वा शततुल्याः स्युरेको वाऽपि सहस्रजित् ।।
लोपामुद्रोवाच।
सहस्रसंमितः पुत्र एकोप्यस्तु तपोधन।
एको हि बहुभिः श्रेयान्विद्वान्साधुरसाधुभिः ।।
स तथेति प्रतिज्ञाय तया समगमन्मुनिः।
समये समशीलिन्या श्रद्धावान्श्रद्दधानया ।।
तत आधाय गर्भं तमगमद्वनमेव सः।
तस्मिन्वनगते गर्भो ववृधे सप्त शारदान् ।।
सप्तमेऽब्दे गते चापि प्राच्यवत्स महाकविः।
ज्वलन्निव प्रभावेन दृढस्युर्नाम भारत ।।
साङ्गोपनिषदान्वेदाञ्जपन्नेव महातपाः।
तस्य पुत्रोऽभवदृषेः स तेजस्वी महानृषिः ।।
स बाल एवतेजस्वी पितुस्तस्य निवेशने।
इध्मानां भारमाजह्रे इध्मवाहस्ततोऽभवत् ।।
तथायुक्तं तु तं दृष्ट्वा मुमुदे स मुनिस्तदा।
एवं स जनयामास भारतापत्यमुत्तमम्।
लेभिरे पितरश्चास्य लोकान्राजन्यथेप्सितान् ।।
अगस्त्यस्याश्रमश्चायमत ऊर्ध्वं विशांपते।
ख्यातो भुवि महाराज तेजसा तस्य धीमतः ।।
प्राह्लादिरेवं वातापिर्ब्रह्मघ्नो दुष्टचेतनः।
एवं विनाशितो राजन्नगस्त्येन महात्मना।
तस्यायमाश्रमो राजन्रमणीयैर्गुणैर्युतः ।।
एषा भागीरथी पुण्या देवगन्धर्वसेविता।
वातेरिता पताकेव विराजति नभस्तले ।।
प्रतार्यमाणा कूटेषु यथा निम्नेषु नित्यशः।
शिलातलेषु संत्रस्ता पन्नगेन्द्रवधूरिव ।।
दक्षिणां वै दिशं सर्वां प्लावयन्ती च मातृवत्।
पूर्वं शंभोर्जटाभ्रष्टा समुद्रमहिषी प्रिया।
अस्यां नद्यां मुपुण्यायां यथेष्टमवगाह्यताम् ।।
English Ganguli
“Lomasa continued, ‘When Agastya thought that girl to be competent for the duties of domesticity, he approached that lord of earth-the ruler of Vidharbhas-and addressing him, said, ‘I solicit thee, O king, to bestow thy daughter Lopamudra on me.’ Thus addressed by the Muni, the king of the Vidharbhas swooned away. And though unwilling to give the Muni his daughter, he dared not refuse. And that lord of earth then, approaching his queen, said, ‘This Rishi is endued with great energy. If angry, he may consume me with the fire of his curse. O thou of sweet face, tell me what is thy wish.” Hearing these words of the king, she uttered not a word. And beholding the king along with the queen afflicted with sorrow, Lopamudra approached them in due time and said, O monarch, it behoveth thee not to grieve on my account. Bestow me on Agastya, and, O father, save thyself, by giving me away.’ And at these words of his daughter, O monarch, the king gave away Lopamudra unto the illustrious Agastya with due rites. And obtaining her as wife, Agastya addressed Lopamudra, saying, ‘Cast thou away these costly robes and ornaments.’ And at these words of her lord, that large-eyed damsel of thighs tapering as the stem of the plantain tree cast away her handsome and costly robes of fine texture. And casting them away she dressed herself in rags and barks and deerskins, and became her husband’s equal in vows and acts. And proceeding then to Gangadwara that illustrious and best of Rishis began to practise the severest penances along with his helpful wife. And Lopamudra herself, well pleased, began to serve her lord from the deep respect that she bore him. And the exalted Agastya also began to manifest great love for his wife.
“After a considerable time, O king, the illustrious Rishi one day beheld Lopamudra, blazing in ascetic splendour come up after the bath in her season. And pleased with the girl, for her services, her purity, and self control, as also with her grace and beauty, he summoned her for marital intercourse. The girl, however, joining her hands, bashfully but lovingly addressed the Rishi, saying, ‘The husband, without doubt, weddeth the wife for offspring. But it behoveth thee, O Rishi, to show that love to me which I have for thee. And it behoveth thee, O regenerate one, to approach me on a bed like to that which I had in the palace of my father. I also desire that thou shouldst be decked in garlands of flowers and other ornaments, and that I should approach thee adorned in those celestial ornaments that I like. Otherwise, I cannot approach thee, dressed in these rags dyed in red. Nor, O regenerate Rishi, it is sinful to wear ornaments (on such an occasion).’ Hearing these words of his wife, Agastya replied, ‘O blessed girl, O thou of slender waist, I have not wealth like what thy father hath, O Lopamudra!’ She answered saying, ‘Thou who art endued with wealth of asceticism, art certainly able to bring hither within a moment, by ascetic power, everything that exists in the world of men.’ Agastya said, ‘It is even so as thou hast said. That, however, would waste my ascetic merit. O bid me do that which may not loosen my ascetic merit.’ Lopamudra then said, ‘O thou endued with wealth of asceticism, my season will not last long, I do not desire, however, to approach thee otherwise. Nor do I desire to diminish thy (ascetic) merit in any way. It behoveth thee, however, to do as I desire, without injuring thy virtue.’
“‘Agastya then said, ‘O blessed girl, if this be the resolve that thou hast settled in thy heart, I will go out in quest of wealth. Meanwhile, stay thou here as it pleaseth thee.’”