Mahabharata, Book 3, Section LXXVIIवनपर्व

Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 3.77.

77Sanskrit adhyāya 3.77 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

बृहदश्व उवाच।
प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महोत्सवे।
महत्या सेनया राजा दमयन्तीमुपानयत् ।।
`पुण्यश्लोकं तु राज्यस्थं श्रुत्वा भीमो महीपतिः।
मुदा परमया युक्तो बभूव भरतर्षभ ।।
अथ हृष्टमना राजा महत्या सेनया सह।
सुतां प्रस्थापयामास पुण्यश्लोकाय धीमते' ।।
दमयन्तीमपि पिता सत्कृत्यपरवीरहा।
प्रास्थापयदमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः ।।
आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलो नृपः।
वर्तयामास मुदितो दोवराडिव नन्दने ।।
तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपे स राजसु।
पुनः स्वे चावसद्राज्ये प्रत्याहृत्य महायशाः ।।
ईजे च विविधैर्यज्ञैर्विधिवच्चाप्तदक्षिणैः।
तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुहृद्वक्ष्यसे चिरात् ।।
दुःखमेतादृशंप्राप्तो नलः परपुरंजयः।
देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ ।।
एकाकिनैव सुमहन्नलेन पृथिवीपते।
दुःखमासादितं घोरं प्राप्तश्चाभ्युदयः पुनः ।।
त्वं पुनर्भ्रातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव।
कथाश्चापि समाकर्ण्य धर्ममेवानुचिन्तयन् ।।
ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः।
नित्यमन्वास्यसे राजंस्तत्र का परिदेवना ।।
कर्कोटकस्य नागस् दमयन्त्या नलस्य च।
ऋतुपर्णस्य राजर्षेः कीर्तनं कलिनाशनम् ।।
इतिहासमिमं चापि कलिनाशनमच्युत।
शक्यमाश्वसितुं श्रुत्वा त्वद्विधेन विशांपते ।।
अस्थिरत्वं च संचिन्त्य पुरुषार्थस् नित्यदा।
तस्योदये व्यये चापि न चिन्तयितुमर्हसि ।।
श्रुत्वेतिहासं नृषते समाश्वसिहि मा शुचः।
व्यसने त्वं महाराज न विषीदितुमर्हसि ।।
विषमावस्थिते दैवे पौरुषेऽफलतां गते।
विषादयन्ति नात्मानं सत्त्वापाश्रयिणो नराः ।।
ये चेदं कथयिष्यन्ति नलस् चरितं महत्।
श्रोष्यन्ति चाप्यभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस्तान्भजिष्यति ।।
अर्थास्तस्योपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति।
इतिहासमिमं श्रुत्वा पुराणं शश्वदुत्तमम् ।।
पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चापि लभते नृषु चाग्र्यताम्।
आरोग्यप्रीतिमांश्चैव भविष्ति न संशयः ।।
भयात्रस्यसि यच्च त्वमाह्वयिष्यति मां पुनः।
अक्षज्ञ इति तत्तेऽहं नाशयिष्यामि पार्थिव ।।
वेदाक्षहृदयं कृत्स्नमहं सत्यपराक्रम।
उपपद्यस्व कौन्तेय प्रसन्नोऽहं ब्रवीमि ते ।।
वैशंपायन उवाच।
ततो हृष्टमना राजा बृहदश्वमुवाच ह।
भगवन्नक्षहृदयं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ।।
`कौन्तेयेनैवमुक्तस्तु बृहदश्वो महामुनिः'।
ततोऽक्षहृदयं प्रादात्पाण्डवाय महात्मने।
`लब्ध्वा च पाण्डवो राजा विशोकः समपद्यत ।।
बृहदश्व उवाच।
पुनरेव तु वक्ष्यामि यस्त्वत्तो दुःखितो नृपः।
तं शृणुष्व महाराज सर्वदुःखापनुत्तये ।।
इक्ष्वाकूणां कुले जातो महात्मा पृथिवीपतिः।
त्रिशङ्कुरिति विख्यातोराजराजो महाद्युतिः ।।
हरिश्चन्द्रस्ततो जज्ञे गुणरत्नाकरो नृपात्।
ततो विशेषैर्विविधैर्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः ।।
स तु लोके वरः पुंसां पुण्यश्लोको महायशाः।
सत्यवादी मधुरवाक्सत्येन बहुभाषिता ।।
तस्य भार्याऽभवद्भूमौ सौशील्यसमलंकृता।
उशीनरस्य राजर्षेर्दुहिता पुण्यलक्षणा ।।
स्वयंवरे महाभागं वरयामास भामिनी।
हरिश्चन्द्रं समेतानां राज्ञां मद्ये पतिं विभुम् ।।
तया सह महीपालः सत्यवत्या मनोज्ञया।
रेमे च सुचिरं कालं राजा राज्यमवाप्य च ।।
तस्यां देव्यां हरिश्चन्द्राज्जज्ञे राजीवलोचनः।
पुत्रः पुण्यवतां श्रेष्ठो लोहिताश्व इति श्रुतः ।।
देव्या पुत्रेण सहितः पुण्यश्लोको महायशाः।
वसिष्ठयाज्यो नृपतिरीजे शुण्यैर्महाध्वरैः ।।
एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो दिवं गतः।
पुरुहूतपुरीं रम्यामाजगामेन्द्रसेवया ।।
उपस्थाने च संवृत्ते देवेन्द्रस्य महात्मनः।
आजगाम वसिष्ठोऽपि वामदेवसहायवान् ।।
उपस्थाने च संवृत्ते सुखासीने पुरंदरे।
वर्ण्यमानेषु च तदा सत्यवादिषु राजसु ।।
तस्यां संसदिसर्वस्माद्धरिश्चन्द्रोऽपि पप्रथे।
यज्ञदानतपःशीलसत्यवाक्यदृझव्रतैः ।।
वसिष्ठः परमप्रीतः स्वयाज्यपरिकीर्तनात्।
तथापि विश्वामित्रस्तं न सेहे सत्यभूषितम् ।।
हरिश्चन्द्रं प्रति तदा विश्वामित्रवसिष्ठयोः।
पणः कृतस्तदा पश्चाद्विश्वामित्रेण पार्थिवः ।।
राज्याच्चापि सुखाच्चापि सहसा चावरोपितः।
अवाप परमं दुःखं मरणादमनोहरम् ।।
वैशंपायन उवाच।
तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो धर्मराजो युधिष्ठिरः।
भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्चैव द्रौपद्या च समन्वितः।
विस्मयं परमं गत्वा साधुसाध्वित्यभाषत ।।
ततो हरिश्चन्द्रकथां च सर्वे
श्रुत्वा तु राजा मनुजेन्द्रकेतुः।
विहाय शोकं विजहार भूयः
स्मरन्हरिश्चन्द्रमनन्तकीर्तिम् ।।
कथामेवं तथा कृत्वा हरिश्चन्द्रनलाश्रयाम्।
आमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्बृहदश्वो जगाम ह'।
उक्त्वा चाशु सरोऽगच्छदुपस्प्रष्टुं महातपाः ।।
बृहदश्व गते पार्थमश्रौषीत्सव्यसाचिनम्।
वर्तमनं तपस्युग्रे वायुभक्षं मनीषिणम् ।।
ब्राह्मणएभ्यस्तपस्विभ्यः संपतद्भ्यस्ततस्ततः।
तीर्थशैलवनेभ्यश्च समेतेभ्यो दृढव्रतः ।।
इतिपार्थो महाबाहुर्दुरापं तप आस्थितः।
न तथा दृष्टपूर्वोऽन्यः कश्चिदुग्रतपा इति ।।
यथा धनंजयः पार्थस्तपस्वी नियतव्रतः।
मुनिरेकचरः श्रीमान्धर्मो विग्रहवानिव ।।
तं श्रुत्वा पाण्डवो राजंस्तप्यमानं महावने।
अन्वशोचत कौन्तेयः प्रियं वै भ्रातरं जयम् ।।
दह्यमानेन तु हृदा शरणार्थी महावने।
ब्राह्मणान्विविधज्ञानान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ।।
`प्रतिगृह्याक्षहृदयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
आसीद्धृष्टमना राजन्भीमसेनादिभिर्युतः ।।
स्वभ्रातॄन्सहितान्पश्यन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
अपश्यन्नर्जुनं तत्रबभूवाश्रुपरिप्लुतः ।।
संतप्यमानः कौन्तेयो भीमसेनमुवाच ह।
कदा द्रक्ष्यामि वै भीम पार्तमत्र तवानुजम् ।।
मत्कृते हि कुरुश्रेष्ठ तष्यते परमं तपः।
तस्याक्षहृदयज्ञानमाख्यास्यामि कदा न्बहम् ।।
स हि श्रुत्वाऽक्षहृदयं समुपात्तं मया विभो।
प्रहृष्टः पुरुषव्याघ्रो भविष्यति न संशयः' ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
नलोपाख्यानपर्वणि सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ।। 77 ।।

English Ganguli

“Vrihadaswa said, ‘Having passed that night, king Nala decked in ornaments and with Damayanti by his side, presented himself in due time before the king. And Nala saluted his father-in-law with becoming humility and after him the fair Damayanti paid her respects to her father. And the exalted Bhima, with great joy, received him as a son, and honouring him duly along with his devoted wife, comforted them in proper words. And duly accepting the homage rendered unto him, king Nala offered his father-in-law his services as became him. And seeing Nala arrived, the citizens were in great joy. And there arose in the city a loud uproar of delight. And the citizens decorated the city with flags and standards and garlands of flowers. And the streets were watered and decked in floral wreaths and other ornaments. And at their gates citizens piled flowers, and their temples and shrines were all adorned with flowers. And Rituparna heard that Vahuka had already been united with Damayanti. And the king was glad to hear of all this. And calling unto him king Nala, he asked his forgiveness. And the intelligent Nala also asked Rituparna’s forgiveness, showing diverse reasons. And that foremost of speakers versed in the truth, king Rituparna, after being thus honoured by Nala, said, with a countenance expressive of wonder, these words unto the ruler of the Nishadhas. ‘By good fortune it is that regaining the company of thy own wife, thou hast obtained happiness. O Naishadha, while dwelling in disguise at my house, I hope I did not wrong thee in any way, O lord of the earth! If knowingly I have done thee any wrong, it behoveth thee to forgive me.’ Hearing this, Nala replied, ‘Thou hast not, O monarch, done me ever so little an injury. And if thou hast, it hath not awakened my ire, for surely thou shouldst be forgiven by me. Thou wert formerly my friend, and, O ruler of men, thou art also related to me. Henceforth I shall find greater delight in thee. O king, with all my desires gratified, I lived happily in thy abode, in fact more happily there than in my own house. This thy horse-lore is in my keeping. If thou wishest, O king, I will make it over to thee.’ Saying this, Naishadha gave unto Rituparna that science and the latter took it with the ordained rites. And, O monarch, the royal son of Bhangasura, having obtained the mysteries of equestrian science and having given unto the ruler of the Naishadhas the mysteries of dice, went to his own city, employing another person for his charioteer. And, O king, after Rituparna had gone, king Nala did not stay long in the city of Kundina!’”