Mahabharata · Book 3 · Vana Parva
Mahabharata, Book 3, Section LXXIVवनपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 3.74.
Sanskrit
सर्वं विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः।
आगत्य केशिनी क्षिप्रं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।।
दमयन्ती ततो भूयः प्रेषयामास केशिनीम्।
मातुः सकाशं दुःखार्ता नलशङ्कासमुत्सुका ।।
परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशङ्कया।
रूपे मे संशयस्त्वेकः स्वयमिच्छमि वेदितुम् ।।
स वा प्रवेश्यतां मातर्मां वाऽनुज्ञातुमर्हसि।
विदितं वाऽथवाऽज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम् ।।
एवमुक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीममब्रवीत्।
दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानात्स पार्थिवः ।।
सा चै पित्राऽभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ।
`तयोर्नियोगात्कौरव्य केशिनीमिदमब्रवीत्' ।।
गच्छ केशिनि शीघ्रं त्वंबाहुकं पितृशासनात्।
आनयस्व यथा माता त्वं तथा कुरु मे प्रियम् ।।
गत्वा तु केशिनी शिघ्रं बाहुकं वाक्यमब्रवीत्।
भीमस्य शासनात्सूतागताहं विद्धि बाहुक ।।
प्रविश्यतां राजवेश्म इत्युक्तो भरतर्षभ।
बाहुकस्तु चिरं ध्यात्वा केशिन्या सह भारत।
प्रविवेश महाबाहुर्दमयन्तीनिवेशनम्' ।।
नलं प्रवेशयामास यत्रतस्याः प्रतिश्रयः ।।
तां स्म दृष्ट्वैव सहसा दमयन्तीं नलो नृपः।
आविष्टः शोकदुःखाभ्यां बभूवाश्रुपरिप्लुतः ।।
तं तु दृष्ट्वातथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा।
तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी ।।
ततः काषायवसना जटिला मलपङ्किनी।
दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ।।
पूर्वं दृष्टस्त्वया कश्चिद्धर्मज्ञो नाम बाहुक।
सुप्तामुत्सृज्यविपिने गतो यः पुरुषः स्त्रियम् ।।
अनागसं प्रियां भार्यां विजने श्रममोहिताम्।
अपहाय तु को गच्चेत्पुण्यश्लोकमृतेनलम् ।।
किमु तस्य मया बाल्यादपराद्धं महीपतेः।
यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान्निद्रयाऽर्दिताम् ।।
साक्षाद्देवानपाहाय वृतो यः स पुरा मया।
अनुव्रतामभिमतां पुत्रिणीं त्यक्तवान्कथम् ।।
अग्नौ पाणिगृहीता च हंसानां वचने स्थिताम्।
भरिष्यामीति सत्यं तु प्रतिश्रुत्य क्व तद्गतम् ।।
बृहदश्व उवाच।
दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिदम।
शोकजं वारिनेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद्बहु ।।
अतीव कृष्णताराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलंतु तत्।
परिस्रवन्नलो राजा शोकार्तइदमब्रवीत् ।।
`नलोऽहं विपुलश्रोणि त्वामुत्सृज्य यतो गतः।
आविष्टः कलिना भद्रे तेन मोहवशं गतः ।।'
मम राज्यं प्रनष्टं यन्नाहं तत्कृतवान्स्वयम्।
कलिना तत्कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम् ।।
यत्त्वया धर्मकृच्छ्रे तु शापेनाभिहतः पुरा।
वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मांदिवानिशम् ।।
स मच्छरीरे त्वच्छापाद्दह्यमानोऽवसत्कलिः।
त्वच्छापदग्धः सततं सोऽग्नावग्निरिवाहितः ।।
मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः।
दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे ।।
विमुच्य मां गतः पापस्ततोऽहमिह चागतः।
त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मेऽन्यत्प्रयोजनम् ।।
कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम्।
उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कर्हिचित् ।।
दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात्।
भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति ।।
स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मनः।
श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भागस्वरिरुपस्थितः ।।
दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम्।
प्राञ्जलिर्वेपमाना च भीता वचनमब्रवीत् ।।
न मामर्हसि कल्याण पापेन परिशङ्कितुम्।
मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप ।।
तवाभिगमनार्थं तु सर्वतो ब्राह्मणा गताः।
वाक्यानि मम गाथाभिर्गायमाना दिशो दश ।।
ततस्त्वां ब्राह्मणो विद्वान्पर्णादो नाम पार्थिव।
अभ्यगच्छत्कोसलायामृतुपर्णनिवेशने ।।
तेन वाक्ये कृतेसम्यक्प्रतिवाक्ये तथा हृते।
उपायोऽयंमया दृष्टो नैषधानयने तव ।।
त्वामृते नहि लोकेऽन्य एकाह्ना पृथिवीपते।
समर्थो योजनशतं गन्तुमश्वैर्नराधिप ।।
`तथापि मां महीपाल भजेतां चरणौ तव।'
स्पृशेयं तेन सत्येन पादावेतौ महीपते।
यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसाऽपि चराम्यहम् ।।
अयं चरति लोकेऽस्मिन्भूतसाक्षी सदागतिः।
एष मे मुञ्चतु प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ।।
यथा चरति तिग्मांशुः परितो भुवनं सदा।
स मुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ।।
चन्द्रमाः सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत्।
स मुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ।।
एते देवास्त्रयः कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै।
विब्रुवन्तु यथा सत्यमेतद्देवास्त्यजन्तु माम् ।।
एवमुक्ते ततो वायुरन्तरिक्षादभाषत।
नैषा कृतवती पापं नल सत्यं ब्रवीमि ते ।।
राजञ्शीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः।
साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीन्परिवत्सरान् ।।
उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलोऽनया।
न ह्येकाह्ना शतं गन्ता त्वामृतेऽन्यः पुमानिह ।।
उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते।
नात्र शङ्का त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया ।।
तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह।
देवदुन्दुभयो नेदुर्ववौ च पवनः शिवः ।।
तदद्भुतमयं दृष्ट्वा नलो राजाऽथ भारत।
दमयन्त्यां विशङ्कां तामुपाकर्षदरिंदमः ।।
ततस्तद्वस्त्रमरजः प्रावृणोद्वसुधाधिपः।
संस्मृत्य नागराजं तं ततो लेभे स्वकं वपुः ।।
स्वरूपिणं तु भर्तारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा।
प्राक्रोशदुच्चैरालिङ्ग्य पुण्यश्लोकमनिन्दिता ।।
भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा।
सस्वजे स्वसुतौ चापि यथावत्प्रत्यनन्दत ।।
ततः स्वोरसि विन्यस्य वक्रं तस्य शुभानना।
परीता तेन दुःखेन निशश्वासायतेक्षणा ।।
तथैव मलदिग्धाङ्गीं परिष्वज्य शुचिस्मिताम्।
सुचिरं पुरुषव्याघ्रस्तस्थौ शोकपरिप्लुतः ।।
ततः सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च।
भीमायाकथयत्प्रीत्या वैदर्भ्या जननी नृप ।।
ततोऽब्रवीन्महाराजः कृतशौचमहंनलम्।
दमयन्त्या सहोपेतं कल्ये द्रष्टा सुखोषितम् ।।
ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम्।
वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदितौ नृप ।।
गृहे भीमस्य नृपतेः परस्परसुखैषिणौ।
वसेतां हृष्टसंकल्पौ वैदर्भी च नलश् ह ।।
स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया।
सर्वकामैः सुसिद्धार्थो लब्धवान्परमां मुदम् ।।
दमयन्त्यपि भर्तारमासाद्याप्यायिता भृशम्।
अर्धसंजातसस्येव तोयं प्राप्य वसुंधरा ।।
सैवं समेत्य व्यपनीय तन्द्रां
शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा।
रराज भैमी समवाप्तकामा
शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन ।।
।। इतिश्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
नलोपाख्यानपर्वणि चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ।। 74 ।।
English Ganguli
“Damayanti said, ‘O Kesini, go thou and learn who that charioteer is that sitteth by the car, unsightly and possessed of short arms. O blessed one, O faultless one, approaching him, cautiously and with suit words, make thou the usual inquiries of courtesy and learn all particulars truly. Having regard to the feeling of satisfaction my mind experienceth, and the delight my heart feeleth, I am greatly afraid this one is king Nala himself. And, O faultless one, having inquired after his welfare, thou shalt speak unto him the words of Parnada. And, O beauteous one, understand the reply he may make thereto.’ Thus instructed, that female messenger, going cautiously, while the blessed Damayanti watched from the terrace, addressed Vahuka in these words, ‘O foremost of men, thou art welcome. I wish thee happiness. O bull among men, hear now the words of Damayanti. When did ye all set out, and with what object have ye come hither. Tell us truly, for the princess of Vidarbha wisheth to hear it.’ Thus addressed, Vahuka answered, the illustrious king of Kosala had heard from a Brahmana that a second Swayamvara of Damayanti would take place. And hearing it, he hath come here, by the help of excellent steeds fleet as the wind and capable of going a hundred yojanas. I am his charioteer. Kesini then asked, ‘Whence doth the third among you come, and whose (son) is he? And whose son art thou, and how hast thou come to do this work?’ Thus questioned, Vahuka replied, ‘He (of whom thou inquirest) was the charioteer of the virtuous Nala, and known to all by the name of Varshneya. After Nala had, O beauteous one, left his kingdom, he came to the son of Bhangasura. I am skilled in horse-lore, and have, therefore, been appointed as charioteer. Indeed, king Rituparna hath himself chosen me as his charioteer and cook.’ At this Kesini rejoined, ‘Perhaps Varshneya knoweth where king Nala hath gone, and O Vahuka, he may also have spoken to thee (about his master).’ Vahuka then said, ‘Having brought hither the children of Nala of excellent deeds, Varshneya went away whither he listed: He doth not know where Naishadha is. Nor, O illustrious one, doth anybody else know of Nala’s whereabouts; for the king (in calamity) wandereth over the world in disguise and despoiled of (his native) beauty. Nala’s self only knoweth Nala. Nala never discovereth his marks of identity anywhere.’ Thus addressed, Kesini returned, ‘The Brahmana that had before this gone to Ayodhya, had repeatedly said these words suitable to female lips, ‘O beloved gambler, where hast thou gone cutting off half my piece of cloth, and deserting me, his dear and devoted wife asleep in the woods? And she herself, as commanded by him, waiteth expecting him clad in half a garment and burning day and night in grief. O king, O hero, do thou relent towards her that weepeth ceaselessly for that calamity and do thou give her an answer. O illustrious one, do thou speak the words agreeable to her for the blameless one panteth to hear them. Hearing these words of the Brahmana thou didst formerly give a reply! The princess of Vidarbha again wisheth to hear the words thou didst then say.’”
“Vrihadaswa continued, ‘O son of the Kuru race, hearing these words of Kesini, Nala’s heart was pained, and his eyes filled with tears. And repressing his sorrow, the king who was burning in grief, said again these words, in accents choked with tears: ‘Chaste women, though overtaken by calamity, yet protect themselves, and thereby secure heaven. Women that are chaste, deserted by their lords, never become angry, but continue to live, cased in virtue’s mail. Deserted by one fallen into calamity, bereft of sense, and despoiled of bliss, it behoveth her not to be angry. A virtuous lady should not be angry with one that was deprived by birds of his garment while striving to procure sustenance and who is burning in misery. Whether treated well or ill she would never be angry, seeing her husband in that plight, despoiled of his kingdom, bereft of prosperity, oppressed with hunger, and overwhelmed with calamity.’ And, O Bharata, while speaking thus, Nala oppressed with grief, could not restrain his tears, but began to weep. And thereupon Kesini went back to Damayanti, and acquainted her with everything about that conversation as well as that outburst of grief.”