Mahabharata, Book 3, Section LVIIIवनपर्व

Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 3.58.

58Sanskrit adhyāya 3.58 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

बृहदश्व उवाच।
ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः।
पुष्करेण हृतं राज्यं यच्चापि वसु किंचन ।।
हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोऽब्रवीत्।
द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव ।।
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यद्धृतं मया।
दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे ।।
पुष्रेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना।
व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत् ।।
ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान्।
`उवाच विद्यतेऽन्यच्च धनं मम नराधम ।।
षणरूपेण निक्षिप्य पुण्यश्लोकः सुदुर्मनाः।
उत्तरीयं तथा वस्त्रं तस्याश्चाभरणानि च'।
उन्सृज्य सर्वगात्रभ्यो भूषणानि सहायशाः ।।
सुकवासा ह्यसंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः।
निश्चक्राम ततोराजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम् ।।
दमयन्त्येकवस्त्राऽथ गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वगात्।
स तया नगराभ्याशे त्रिरात्रं नैपधोऽवसत् ।।
पुष्करस्तु महाराज धोषयामास वै पुरे।
नले यः सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम ।।
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च।
पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर ।।
स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सन्कृतः।
त्रिरत्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन् ।।
[पीड्यमानः क्षुधा तत्र फलमृलानि कर्पयन्।
प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात् ।।]
क्षुधया पीड्यमानम्तु नलो बहुतिथेऽहनि।
अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान् ।।
स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली।
अस्ति भक्ष्यो ममाद्यापि वसु चेदं भविष्यति ।।
ततस्तानन्तरीयेण वाससा स समावृणोत्।
तस्य तद्वस्त्रमादाय सर्वे जग्मुर्विहायसा ।।
उत्पतन्तः खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम्।
दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम् ।।
वयमक्षाः सुदुर्बुद्धे तववासो जिहीर्षवः।
आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि ।।
नान्समीक्ष्य गतानक्षानात्मानं च विवाससम्।
पुण्यश्लोकस्तदा राजा दमयन्तीमथाब्रवीत् ।।
येषां प्रकोपादैश्वर्यान्प्रच्युतोऽहमनिन्दिते।
प्राणयात्रां न विन्देयं दुःखितः क्षुधयाऽन्वितः ।।
येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मयि नैषधाः।
इमे ते शकुना भूत्वा वासश्चाषहरन्ति मे ।।
वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः।
भर्ता तेऽहं निबोधेदं वचनं हितमात्मनः ।।
एते गच्छन्ति वहवः पन्थानो दिणापथम्।
अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम् ।।
एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा।
आश्रमाश्च महर्षीणां बहुमूलफलान्विताः ।।
एष पन्था विदर्भाणामेष यास्यति कोसलान्।
अतःपरं च देशोऽयं दक्षिणो दक्षिणापथः ।।
एतद्वाक्यं नलो राजा दमयन्तीं समाहितः।
उवाचासकृदार्तो हि भैमीमुद्दिश्य भारत ।।
ततः सा वाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता।
उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः ।।
उद्वेषते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशः।
तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः ।।
हृतराज्यं हृतद्रव्यं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम्।
कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने ।।
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम्।
वने घोरे महाराज नाशयिष्याम्यहं क्लमम् ।।
न च भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम्।
नित्यं हि सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्व्रवीमि ते ।।*
नल उवाच।
एवमेतद्यथाऽऽन्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे।
नास्ति बार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम् ।।
न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमलं भीरु शङ्कसे।
त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते ।।
दमयन्त्युवाच।
यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहच्छसि।
तत्किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते ।।
अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमर्हसि।
चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते ।।
पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम।
अतो निमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम ।।
यदि चायमभिप्रायस्तव राजन्भविष्यति।
सहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे ।।
विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद।
तेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
नलोपाख्यानपर्वणि अष्टपञ्चाशोऽध्यायः ।। 58 ।।

English Ganguli

“Vrihadaswa said, ‘When the blazing guardians of the worlds were returning after the daughter of Bhima had chosen Naishadha, on their way they met Dwapara with Kali approaching towards them. And seeing Kali, Sakra the slayer of Vala and Vritra, said, ‘O Kali, say whither thou art going with Dwapara.’ And thereupon Kali replied unto Sakra, ‘Going to Damayanti’s Swayamvara, will I obtain her (for my wife), as my heart is fixed upon that damsel.’ Hearing this, Indra said with a smile, ‘That Swayamvara is already ended. In our sight she hath chosen Nala for her husband.’ Thus answered by Sakra, Kali, that vilest of the celestials, filled with wrath, addressing all those gods spake, ‘Since in the presence of the celestials she hath chosen a mortal for her lord, it is meet that she should undergo a heavy doom.’ Upon hearing these words of Kali, the celestials answered, ‘It is with our sanction that Damayanti hath chosen Nala. What damsel is there that would not choose king Nala endued with every virtue? Well-versed in all duties, always conducting himself with rectitude, he hath studied the four Vedas together with the Puranas that are regarded as the fifth. Leading a life of harmlessness unto all creatures, he is truth-telling and firm in his vows, and in his house the gods are ever gratified by sacrifices held according to the ordinance. In that tiger among men—that king resembling a Lokapala, is truth, and forbearance, and knowledge, and asceticism, and purity and self-control, and perfect tranquillity of soul. O Kali, the fool that wisheth to curse Nala bearing such a character, curseth himself, and destroyeth himself by his own act. And, O Kali, he that seeketh to curse Nala crowned with such virtues, sinketh into the wide bottomless pit of hell rife with torments.’ Having said this to Kali and Dwapara, the gods went to heaven. And when the gods had gone away, Kali said unto Dwapara, ‘I am ill able, O Dwapara, to suppress my anger. I shall possess Nala, deprive him of his kingdom, and he shall no more sport with Bhima’s daughter. Entering the dice, it behoveth thee to help me.’”