Mahabharata · Book 3 · Vana Parva
Mahabharata, Book 3, Section XLVवनपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 3.45.
Sanskrit
ततो देवाः सगन्धर्वाः समादायार्घ्यमुत्तमम्।
शक्रस्य मतमाज्ञाय पार्थमानर्चुर्जसा ।।
पाद्यमाचमनीयं च प्रतिग्राह्य नृपात्मजम्।
प्रवेशयामासुरथो पुरन्दरनिवेशनम् ।।
एवं संपूजितो जिष्णुरुवास भवने पितुः।
उपशिक्षन्महास्त्राणि ससंहाराणि पाण्डवः ।।
स शक्रहस्ताद्दयितं वज्रमस्त्रं दुरुत्सहम्।
अशनिं च महानादां मेघबृंहितलक्षणाम् ।।
गृहीतास्त्रस्तु कौन्तेयो भ्रातॄन्सस्मार पाण्डवः।
पुरन्दरनियोगाच्च पञ्चाब्दमवसत्सुखम् ।।
ततः शक्रोऽब्रवीत्पार्थं कृतास्त्रं काल आगते।
नृत्तं गीतं च कौन्तेय चित्रसेनादवाप्नुहि ।।
वादित्रं दैवविहितं नृलके यन्न विद्ते।
मदाज्ञया च कौन्तेय श्रेयो वै ते भविष्ति ।।
सखायं प्रददौ चास्य चित्रसेनं पुरन्दरः।
स तेन सह संगम्य रेमे पार्थो निरामयः ।।'
कदाचिदटमानस्तु महर्षिरथ लोमशः।
जगाम शक्रभवनं पुरंदरदिदृक्षया ।।
स समेत्य नमस्कृत्य देवराजं महामुनिः।
ददर्शार्धासनगतं पाण्डवं वासवस्य हि ।।
ततः शक्राभ्यनुज्ञात आसने विष्टरोत्तरे।
निषसाद द्विजश्रेष्ठः पूज्यमानो महर्षिभिः ।।
तस्य दृष्ट्वाऽभवद्बुद्धिः पार्थमिन्द्रासने स्थितम्।
कथं नु क्षत्रियः पार्थः शक्रासनमवाप्तवान् ।।
किं त्वस्य सुकृतं कर्म के लोका वै विनिर्जिताः।
स एवमनुसंप्राप्तः स्थानं देवनमस्कृतम् ।।
तस्य विज्ञाय संकल्पं शक्रो वृत्रविमर्दनः।
लोमशं प्रहसन्वाक्यमिदमाह शचीपतिः ।।
देवर्षे श्रूयतां यत्ते मनसैतद्विवक्षितम्।
नायं केवलमर्त्योऽभूत्क्षत्रियत्वमुपागतः ।।
महर्षे मम पुत्रोऽयं कुन्त्यां जातो महाभुजः।
अस्त्रहेतोरिह प्राप्तः कस्माच्चित्कारणान्तरात् ।।
अहो नैनं भवान्वेत्ति पुराणमृषिसत्तमम्।
शृणु मे वदतो ब्रह्मन्योऽयं यच्चास्य कारणम् ।।
नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ।
ताविमावभिजानीहि हृषीकेशधनंजयौ ।।
विख्यातौ त्रिषु लोकेषु नरनारायणावृषी।
कार्यार्थमवतीर्णौ तौ पृथ्वीं पुण्यप्रतिश्रयाम् ।।
यन्न शक्यं शुरैर्द्रष्टुमृषिभिर्वा महात्मभिः।
तदाश्रमपदं पुण्यं बदरीनाम विश्रुतम् ।।
स निवासोऽभवद्विप्र विष्णोर्जिष्णोस्तथैव च।
यतः प्रववृते गङ्गा सिद्धचारणसेविता ।।
तौ मन्नियोगाद्ब्रह्मर्षे क्षितौ जातौ महाद्युती।
भूमेर्भारावतरणं महावीर्यौ करिष्यतः ।।
उद्वृत्ता ह्यसुराः केचिन्निवातकवचा इति।
विप्रियेषु स्थिताऽस्माकं वरदानेन मोहिताः ।।
तर्कयन्ते सुरान्हन्तुं बलदर्पसमन्विताः।
देवान्न गणयन्त्येते तथा दत्तवरा हि ते ।।
पातालवासिनो रौद्रा दनोः पुत्रा महाबलाः।
सर्वे देवनिकाया हि नालं योधयितुं हि तान् ।।
योसौ भूमिगतः श्रीमान्विष्णुर्मुधुनिषूदनः।
कपिलो नाम देवोसौ भगवानजितो हरिः ।।
येन पूर्वंमहात्मानः खनमाना रसातलम्।
दर्शनादेव निहताः सगरस्यात्मजा विभो ।।
तेन कार्यं महत्कार्यमस्माकं द्विजसत्तम।
पाथेन च महायुद्धे समेताभ्यामसंशयम् ।।
सोऽसुरान्दर्शनादेव शक्तो हन्तुं सहानुगान्।
निवातकवचान्सर्वान्नागानिव महाह्रदे ।।
किंतु नाल्पेन कार्येण प्रबोध्यो मधुसूदनः।
तेजसः सुमहाराशिः प्रबुद्धः प्रदहेज्जगत् ।।
अयं तेषां समस्तानां शक्तः प्रतिसमासने।
तान्निहत्यरणे शूरः पुनर्यास्यति मानुषान् ।।
भवानस्मन्नियोगेन यातु तावन्महीतलम्।
काम्यके द्रक्ष्यसे वीरं निवसन्तं युधिष्ठिरम् ।।
सवाच्यो मम संदेशाद्धर्मात्मा सत्यसंगरः।
नोत्कणअठा फल्गुने कार्या कृतास्त्रः शीघ्रमेष्यति ।।
नाशुद्बाहुवीर्येण नाकृतास्त्रेण वा रणे।
भीष्मद्रोणादयो युद्धे शक्याः प्रतिसमासितुम् ।।
गृहीतास्त्रो गुडाकेशो महाबाहुर्महामनाः।
नृत्तवादित्रगीतानां दिव्यानां पारमीयिवान् ।।
भवानपि विविक्तानि तीर्थानि मनुजेश्वर।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैर्द्रष्टुमर्हत्यरिंदम ।।
तीर्थेष्वाप्लुत्य पुण्येषु विपाप्मा विगतज्वरः।
राज्यं भोक्ष्यसि धर्मेण सुखी विगतकल्मपः ।।
भवांश्चैनं द्विजश्रेष्ठ पर्यटन्तं महीतलम्।
त्रातुमर्हति विप्राग्र्य तपोबलसमन्वितः ।।
गिरिदुर्गेषु च सदा देशेषु विषमेषु च।
वसन्ति रासा रौद्रास्तेभ्योरक्षां विधास्यति ।।
एवमुक्ते महेन्द्रेण बीभत्सुरपि लोमशम्।
उवाच प्रयतो वाक्यं रक्षेथाः पाण्डुनन्दनम् ।।
[यथा गुप्तस्त्वया राजा चरेत्तीर्थानि सत्तम।
दानं दद्याद्यथा चैव तथा कुरु महामुने ।।]
वैशंपायन उवाच।
तथेति संप्रतिज्ञाय लोमशः सुमहातपाः।
कामय्कं वनमुद्दिश्य समुपायान्महीतलम् ।।
ददर्श तत्र कौन्तेयं धर्मराजमरिंदमम्।
तापसैर्भ्रातृभिश्चैव सर्वतः परिवारितम् ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ।। 45 ।।
English Ganguli
Vaisampayana said, “One day, knowing that Arjuna’s glances were cast upon Urvasi, Vasava, calling Chitrasena to himself, addressed him in private saying, ‘O king of Gandharvas, I am pleased; go thou as my messenger to that foremost of Apsaras, Urvasi, and let her wait upon that tiger among men, Phalguna. Tell her, saying these words of mine, ‘As through my instrumentality Arjuna hath learnt all the weapons and other arts, worshipped by all, so shouldst thou make him conversant with the arts of acquitting one’s self in female company.’ Thus addressed by Indra, the chief of the Gandharvas in obedience to that command of Vasava, soon went to Urvasi that foremost of Apsaras. And as he saw her, she recognised him and delighted him by the welcome she offered and the salutation she gave. And seated at ease he then smilingly addressed Urvasi, who also was seated at ease, saying, ‘Let it be known, O thou of fair hips, that I come hither despatched by the one sole lord of heaven who asketh of thee a favour. He who is known amongst gods and men for his many inborn virtues, for his grace, behaviour, beauty of person, vows and self-control; who is noted for might and prowess, and respected by the virtuous, and ready-witted; who is endued with genius and splendid energy, is of a forgiving temper and without malice of any kind; who hath studied the four Vedas with their branches, and the Upanishads, and the Puranas also; who is endued with devotion to his preceptors and with intellect possessed of the eight attributes, who by his abstinence, ability, origin and age, is alone capable of protecting the celestial regions like Mahavat himself; who is never boastful; who showeth proper respect to all; who beholdeth the minutest things as clearly as if those were gross and large; who is sweet-speeched; who showereth diverse kinds of food and drink on his friends and dependents; who is truthful, worshipped of all, eloquent, handsome, and without pride; who is kind to those devoted to him, and universally pleasing and dear to all; who is firm in promise; who is equal to even Mahendra and Varuna in respect of every desirable attribute, viz., Arjuna, is known to thee. O Urvasi, know thou that hero is to be made to taste the joys of heaven. Commanded by Indra, let him today obtain thy feet. Do this, O amiable one, for Dhananjaya is inclined to thee.’
“Thus addressed, Urvasi of faultless features assumed a smiling face, and receiving the words of the Gandharva with high respect, answered with a glad heart, saying, ‘Hearing of the virtues that should adorn men, as unfolded by thee, I would bestow my favours upon any one who happened to possess them. Why should I not then, choose Arjuna for a lover? At the command of Indra, and for my friendship for thee, and moved also by the numerous virtues of Phalguna, I am already under the influence of the god of love. Go thou, therefore, to the place thou desirest. I shall gladly go to Arjuna.’”