Mahabharata · Book 3 · Vana Parva
Mahabharata, Book 3, Section CCXCIXवनपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 3.299.
Sanskrit
एतस्मिन्नेव काले तु द्युमत्सेनो महाबलः।
लब्धचक्षुः प्रसन्नायां दृष्ट्यां सर्वं ददर्श ह ।।
स सर्वानाश्रमान्गत्वा शैब्यया सह भार्यया।
पुत्रहेतोः परामार्तिं जगाम भरतर्षभ ।।
तावाश्रमान्नदीश्चैववनानि च सरांसि च।
तस्यां निशि विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः ।।
श्रुत्वा शब्दं तु यं कंचिदुन्मुखौ सुतशङ्कया।
सावित्रीसहितोऽभ्येति सत्यवानित्यभाषताम् ।।
भिन्नैश्च परुषैः पादैः सव्रणैः शोणितोक्षितैः।
कुशकणअटकविद्धाङ्गावुनमत्ताविव धावतः ।।
ततोऽभिसृत्य तैर्विप्रैः सर्वैराश्रमवासिभिः।
परिवार्य समाश्वास्य तावानीतौ स्वमाश्रमम् ।।
तत्रभार्यासहायः स वृतो वृद्धैस्तपोधनैः।
आश्वासितोपि चित्रार्थैः पूर्वराजकथाश्रयैः ।।
ततस्तौ पुनराश्वस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया।
बाल्यवृत्तानि पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनानि च।
शोकं जग्मतुरन्योन्यं स्मरन्तौ भृशदुःखितौ ।।
हापुत्र हासाध्वि वधु क्वासिक्वासीत्यरोदताम्।
ब्राह्मणः सत्यवाक्येषामुवाचेदं तयोर्वचः ।।
सुवर्चा उवाच।
यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च।
आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ।।
गौतम उवाच।
वेदाः साङ्गा मयाऽधीतास्तपो मे संचितं महत्।
कौमारब्रह्मचर्यं च गुरवोऽग्निश्च तोषिताः ।।
समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्येव व्रतानि मे।
वायुभक्षोपवासश्च कृतोमे विधिवत्सदा ।।
अनेन तपसा वेद्मि सर्वं परचीकीर्षितम्।
सत्यमेतन्निबोधध्वं ध्रियते सत्यवानिति ।।
शिष्य उवाच।
उपाध्यायस्य मे वक्राद्यथा वाक्यं विनिःसृतम्।
नैव जातु भवेन्मिथ्या तथा जीवति सत्यवान् ।।
ऋषय ऊचुः।
यथाऽस्य भार्या सावित्री सर्वैरेव सुलक्षणैः।
अवैधव्यकरैर्युक्ता तथा जीवति सत्यवान् ।।
भारद्वाज उवाच।
यथाऽस्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च।
आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ।।
दाल्भ्या रउवाच।
यथा दृष्टिः प्रवृत्ता ते सावित्र्याश्च यथा व्रतम्।
गताऽऽहारमकृत्वैव तथा जीवति सत्यवान् ।।
आपस्तम्ब उवाच।
यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिणः।
पार्थिवीं चैववृद्धिं ते तथा जीवति सत्यवान् ।।
धौम्य उवाच।
सर्वैर्गुणैरुपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रियः।
दीर्घायुर्लक्षणोपेतस्तथा जीवति स्यवान् ।।
मार्कण्डेय उवाच।
एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिस्तपस्विभिः।
तांस्तान्विगणयन्सर्वांस्ततः स्थिर इवाभवत् ।।
ततो मुहूर्तात्सावित्री भर्त्रा सत्वता सह।
आजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह ।।
`दृष्ट्वा चोत्पतिताः सर्वेहर्षं जग्मुश्च ते द्विजाः।
कण्ठं माता पिता चास्य समालिङ्ग्याभ्यरोदतां' ।।
ब्राह्मणा ऊचुः।
पुत्रेण संगतं त्वां तु चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च।
सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं वै पृथिवीपते ।।
समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च।
चक्षुषश्चात्मनो लाभात्रिभिर्दिष्ठ्या विवर्धसे ।।
सर्वैरस्माभिरुक्तं यत्तथा तन्नात्रसंशयः।
भूयोभूयः समृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति ।।
मार्कण्डेय उवाच।
ततोऽग्निं तत्र संज्वाल्य द्विजास्ते सर्व एव हि।
उपासांचक्रिरे पार्थ द्युमत्सेनं महीपतिम् ।।
शैव्या च सत्यवांश्चैव सावित्री चैकतः स्थिताः।
सर्वैस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोका समुपाविशन् ।।
ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः।
जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर्नृपतेः सुतम् ।।
प्रागेव नागतं कस्मात्सभार्येण त्वया विभो।
विरात्रे चागतं कस्मात्कोनु बन्धस्तवाभवत् ।।
संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज।
कस्मादिति न जानीमस्तत्सर्वं वक्तुमर्हिसि ।।
सत्यवानुवाच।
पित्राऽहमभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतः।
अथ मेऽभूच्छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः ।।
सुप्तश्चाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षये।
तावत्कालं न च मया सुप्तपूर्वं कदाचन ।।
सर्वेषामेव भवतां संतापो मा भवेदिति।
अतो विरात्रागमनं नान्यदस्तीह कारणम् ।।
गौतम उवाच।
अकस्माच्चक्षुः प्राप्तिर्द्युमत्सेनस्य ते पितुः।
नास्य त्वं कारणं वेत्सि सावित्री वक्तुमर्हति ।।
श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम्।
त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा ।।
त्वमत्र हेतुं जानीषे तस्मात्सत्यं निरुच्यताम्।
रहस्यं यदि ते नास्ति किंचिदत्र वदस्व नः ।।
सावित्र्युवाच।
एवमेतद्यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि वः।
न हि किंचिद्रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमेव यत् ।।
मृत्युर्मे पत्युराख्यातो नारदेन महात्मना।
स चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम् ।।
सुप्तं चैनं साक्षादुपागच्छत्सकिंकरः।
स एनमनयद्बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम् ।।
अस्तौषं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम्।
पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान्मम ।।
चक्षुषी च स्वराज्यंच द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे।
लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणां चात्मनः शतम् ।।
चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्च सत्यवान्।
भर्तुर्हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं त्विदं व्रतम्।
एतत्सर्वं मयाऽऽख्यातं कारणं विस्तरण वः।
यथावृत्तं सुखोदर्कमिदं दुःखं महन्मम ।।
ऋषय ऊचुः।
निमज्ज्मानं व्यसनैरभिद्रुतं
कुलं नरन्द्रस्य तमोमये ह्रदे।
त्वया सुशीलव्रतपुण्यया कुलं
रसमुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया ।।
मार्कण्डेय उवाच।
तथा प्रशस्य ह्यभिपूज्य चैव
वरस्त्रियं तामृषयः समागताः।
नरेन्द्रमामन्त्र्य सपुत्रभञ्जसा
शिवेन रजग्मुर्मुदिताः स्वमालयम् ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि एकोनत्रिशततमोऽध्यायः ।। 299 ।।
English Ganguli
“Surya said, ‘Never do, O Karna, anything that is harmful to thy self and thy friends; thy sons, thy wives, thy father, and thy mother; O thou best of those that bear life, people desire renown (in this world) and lasting fame in heaven, without wishing to sacrifice their bodies. But as thou desirest undying fame at the expense of thy life, she will, without doubt, snatch away thy life! O bull among men, in this world, the father, the mother, the son, and other relatives are of use only to him that is alive. O tiger among men, as regard kings, it is only when they are alive that prowess can be of any use to them. Do thou understand this? O thou of exceeding splendour, fame is for the good of these only that are alive! Of what use is fame to the dead whose bodies have been reduced to ashes? One that is dead cannot enjoy renown. It is only when one is alive that one can enjoy it. The fame of one that is dead is like a garland of flowers around the neck of a corpse. As thou reverest me, I tell thee this for thy benefit, because thou art a worshipper of mine! They that worship me are always protected by me. That also is another reason for my addressing thee thus! Thinking again, O mighty-armed one, that this one revereth me with great reverence, I have been inspired with love for thee! Do thou, therefore, act according to my words! There is, besides some profound mystery in all this, ordained by fate. It is for this, that I tell thee so. Do thou act without mistrust of any kind! O bull among men, it is not fit for thee to know this which is a secret to the very gods. Therefore, I do not reveal that secret unto thee. Thou wilt, however, understand it in time. I repeat what I have already said. Do thou, O Radha’s son, lay my words to heart! When the wielder of the thunder-bolt asketh thee for them, do thou never give him thy ear-rings! O thou of exceeding splendour, with thy handsome ear-rings, thou lookest beautiful, even like the Moon himself in the clear firmament, between the Visakha constellation! Dost thou know that fame availeth only the person that is living. Therefore, when the lord of the celestials will ask the ear-rings, thou shouldst, O son, refuse him! Repeating again and again answers fraught with various reasons, thou wilt, O sinless one, be able to remove the eagerness of the lord of the celestial for the possession of the ear-rings. Do thou, O Karna, after Purandara’s purpose by urging answers fraught with reason and grave import and adorned with sweetness and suavity. Thou dost always, O tiger among men, challenge him that can draw the bow with his left hand, and heroic Arjuna also will surely encounter thee in fight. But when furnished with thy ear-rings, Arjuna will never be able to vanquish thee in fight even if Indra himself comes to his assistance. Therefore, O Karna, if thou wishest to vanquish Arjuna in battle, these handsome ear-rings of thine should never be parted with to Sakra.’”