Mahabharata · Book 3 · Vana Parva
Mahabharata, Book 3, Section CCXCVIIवनपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 3.297.
Sanskrit
ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन।
प्राप्तः स कालो मर्व्यं यत्रसत्यवता नृप ।।
गणयन्त्याश्च सावित्र्या दिवसदिवसे गते।
यद्वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः ।।
चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिन्त्य भामिनी।
व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताऽभवत् ।।
`त्रयोदश्यां चोपवासं प्रतिपत्सु च पारणम्।
आयुष्यं वर्धते भर्तुर्व्रतेनानि भारत' ।।
तं श्रुत्वा रकनियमं तस्या भृशं दुःखान्वितो नृपः।
उत्थाय वाक्यं सावित्रीमब्रवीत्परिसान्त्वयन् ।।
अतितीव्रोऽयमारम्भस्त्वयाऽऽरब्धो नृपात्मजे।
तिसृणां वसतीनां हि स्तानं परमदुश्चरम् ।।
सावित्र्युवाच।
न कार्यस्तात संतापः पारयिष्याम्यहं व्रतम्।
व्यसंसायकृतं हीदं व्यवसायश्च कारणम् ।।
द्युमत्सेन उवाच।
व्रतं भिन्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथंचन।
पारयस्वेति वचनं युक्तमस्मद्विधो वदेत् ।।
मार्कण्डेय उवाच।
एवमुक्त्वा द्युमत्सेनो विरराम महामनाः।
तिष्ठन्ती चैव सावित्री काण्ठभूतेव लक्ष्यते ।।
श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ।
दुःखान्वितायास्तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ।।
अद्य तद्दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम्।
युगमात्रोदिते सूर्येकृत्वा पौर्वाङ्णिकीः क्रियाः ।।
`व्रतं समाप्यसावित्री स्नात्वा शुद्धा यशस्विनी'।
ततः सर्वान्द्विजान्वृद्धाञ्श्वश्रूं श्वशुरमेव च।
अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर्नियता स्थिता ।।
अवैधव्याशिषस्ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः।
ऊचुस्तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ।।
एवमस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा।
मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात्तपस्विनी ।।
तं कालं तं मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा।
यथोक्तं नारदवचश्चिन्तयन्ती सुदुःखिता ।।
ततस्तु श्वश्रूश्वशुरावूचतुस्तां नृपात्मजाम्।
एकान्तमास्थितां वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ।।
व्रतं यथोपदिष्टं तु तथा तत्पारितं त्वया।
आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यदनन्तरम् ।।
सावित्र्युवाच।
अस्तं गते मयाऽऽदित्ये भोक्तव्यं कृतकामया।
एष मे हृदि संकल्पः समयश्च कृतो मया ।।
मार्कण्डेय उवाच।
एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति।
स्कन्धे परशुमादाय सत्यवान्प्रस्थितो वनम् ।।
सावित्री त्वाह भर्तारं नैकस्त्वं गन्तुमर्हसि।
सह त्वया गमिष्यामि न हित्वां हातुमुत्सहे ।।
सत्यवानुवाच।
वनं न गतपूर्वं ते दुःख पन्थाश्च भामिनि।
व्रतोपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि ।।
सावित्र्युवाच।
उपवासान्न मे ग्लानिर्नास्ति चापि परिश्रमः।
गमने च कृतोत्साहां प्रतिषेद्धुं न माऽर्हसि ।।
सत्यवानुवाच।
यदि ते गमनोत्साहः करिष्यामि तव प्रयम्।
मम त्वामन्त्रय गुरून्न मां दोषः स्पृशेदयम् ।।
मार्कण्डेय उवाच।
साऽभिवाद्याब्रवीच्छ्वश्रूं श्वशुरं च महाव्रता।
अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारो महावनम् ।।
इच्छेयमभ्यनुज्ञाता आर्यया श्वशुरेण ह।
अनेन सह निर्गन्तुं न मेऽद्य विरहः क्षमः ।।
गुर्वग्निहोत्रार्तकृतेप्रस्थितश्च सुतस्तव।
न निवार्यो निवार्यः स्यादन्यथा प्रस्थितो वनम् ।।
संवत्सरः किंचिदूनो न निष्क्रान्ताऽहमाश्रमात्।
वनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि मे ।।
द्युमत्सेन उवाच।
यदा प्रभृति सावित्री पित्रा दत्ता स्नाषु मम।
नानयाऽभ्यर्थनायुक्तमुक्तपूर्वं स्मराम्यहम् ।।
तदेषा लभतां कामं यथाभिलषितं वधूः।
अप्रमादश्च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि ।।
मार्कण्डेय उवाच।
उभाभ्यामभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी।
सहभर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता ।।
सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः।
मयूरगणजुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा ।।
नदीः पुण्यवहाश्चैव पुष्पितांश्च नगोत्तमान्।
सत्यवानाह पश्येति सावित्रीं मधूरं वचः ।।
नीरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमनिन्दिता।
मृतमेव हिं मेने काले मुनिवचः स्मरन् ।।
अनुव्रजन्ती भर्तारं जगाम मृदुगामिनी।
द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
पतिब्रतामाहात्म्यपर्वणि सप्तनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 297 ।।
English Ganguli
“Markandeya continued, ‘When the night had passed away, and the solar orb had risen, those ascetics, having performed their morning rites, assembled together. And although those mighty sages again and again spake unto Dyumatsena of the high fortune of Savitri, yet they were never satisfied. And it so happened, O king, that there came to that hermitage a large body of people from Salwa. And they brought tidings of the enemy of Dyumatsena having been slain by his own minister. And they related unto him all that had happened, viz., how having heard that the usurper had been slain with all his friends and allies by his minister, his troops had all fled, and how all the subjects had become unanimous (on behalf of their legitimate king), saying, ‘Whether possessed of sight or not, even he shall be our king!’ And they said, ‘We have been sent to thee in consequence of that resolve. This car of thine, and this army also consisting of four kinds of forces, have arrived for thee! Good betide thee, O King! Do thou come! Thou hast been proclaimed in the city. Do thou for ever occupy the station belonging to thy lather and grand-father!’ And beholding the king possessed of sight and able-bodied, they bowed down their heads, their eyes expanded with wonder. Then having worshipped those old and Brahmanas dwelling in the hermitage and honoured by them in return, the king set out for his city. And surrounded by the soldiers, Saivya also accompanied by Savitri, went in a vehicle furnished with shining sheets and borne on the shoulders of men. Then the priests with joyful hearts installed Dyumatsena on the throne with his high-souled son as prince-regent. And after the lapse of a long time, Savitri gave birth to a century of sons, all warlike and unretreating from battle, and enhancing the fame of Salwa’s race. And she also had a century of highly powerful uterine brothers born unto Aswapati, the lord of the Madras, by Malavi. Thus, O son of Pritha, did Savitri raise from pitiable plight to high fortune, herself, and her father and mother, her father-in-law and mother-in-law, as also the race of her husband. And like that gentle lady Savitri, the auspicious daughter of Drupada, endued with excellent character, will rescue you all.”
Vaisampayana said, “Thus exhorted by that high-souled sage, the son of Pandu, O king, with his mind free from anxiety, continued to live in the forest of Kamyaka. The man that listeneth with reverence to the excellent story of Savitri, attaineth to happiness, and success in everything, and never meeteth with misery!”