Mahabharata · Book 3 · Vana Parva
Mahabharata, Book 3, Section CCXLIIवनपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 3.242.
Sanskrit
ततस्ते सहिताः सर्वे दुर्याधनमुपागमन्।
अब्रुवंश्च महाराज यदूचुः कौरवं प्रति ।।
गन्धर्वैर्वारिते सैन्ये धार्तराष्ट्रः प्रतापवान्।
अमर्षपूर्णः सैन्यानि प्रत्यभाषत भारत ।।
शासतैनानधर्मज्ञान्मम विप्रियकारिणः।
यदि प्रक्रीडते सर्वैर्देवैः सह शचीपतिः।
`वयमत्र यथा प्रीता क्रीडिष्यामो निरङ्कुशं' ।।
दुर्योधनवचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबलाः।
सर्व एवाभिसन्नद्धा योधाश्चापि सहस्रशः ।।
ततः प्रमथ्य सर्वांस्तांस्तद्वनं विविशुर्बलात्।
सिंहनादेन महता पूरयन्तो दिशो दश ।।
ततोऽपरैरवार्यन्त गन्धर्वैः कुरुसैनिकाः।
`साम्नैव रतत्र विक्रान्ता मा साहसमिति प्रभो' ।।
ते वार्यमाणा गन्धर्वैः साम्नैव वसुधायिप।
ताननादृत्य गन्धर्वांस्तद्वनं विविशुर्महत् ।।
यदि वाता न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्राः सराजकाः।
ततस्ते खेचराः सर्वे चित्रसेने न्यवेदयन् ।।
गन्धर्वराजस्तान्सर्वानब्रवीत्कौरवान्प्रति।
अनार्याञ्शासतेत्येतांश्चित्रसेनोऽत्यमर्षणः ।।
अनुज्ञाताश्च गन्धर्वाश्चित्रसेनेन भारत।
प्रगृहीतायुधाः सर्वे धार्तराष्ट्रानभिद्रवन् ।।
तान्दृष्ट्वाऽऽपततः शीघ्रान्गन्धर्वानुद्यतायुधान्।
प्राद्रवंस्ते दिशः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ।।
तान्दृष्ट्वा द्रवतः सर्वान्धार्तराष्ट्रान्पराङ्मुखान्।
राधेयस्तु तदा वीरो नासीत्तत्रपराङ्मुखः ।।
आपतन्तीं तु संप्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम्।
महता शरवर्षेण राधेयः प्रत्यवारयत् ।।
क्षुरप्रैर्विशिखैर्भल्लैर्वत्सदन्तैस्तथाऽऽयसैः।
गन्धर्वाञ्शतशोऽभिघ्नँल्लघुत्वात्सूतनन्दनः ।।
पातयन्नुत्तमाङ्गानि गन्धर्वाणां महारथः।
क्षणएन व्यधमत्सर्वां चित्रसेनस्य वाहिनीम् ।।
ते वध्यमाना गन्धर्वाः सूतपुत्रेण धीमता।
भूय एवाभ्यवर्तन्त शततशोऽथ सहस्रशः ।।
गन्धर्वभूता पृथिवी क्षणेन समपद्यत।
आपतद्भिर्महावेगैश्चित्रसेनस्य सैनिकैः ।।
अथ दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः।
दुःशासनो विकर्णश्च ये चान्ये धृतराष्ट्रजाः।
न्यहनंस्तत्तदा सैन्यं रथैर्गरुडनिःखनैः ।।
सैन्यमायोधितं दृष्ट्वाकर्णो राजन्न मृष्यत ।।
महता रथसङ्घेन रथचारेण चाप्युत।
वैकर्तनं परीप्सन्तो गन्धर्वाः प्रत्यवारयन्।
ततः संन्यपतन्सर्वे गन्धर्वाः कौरवं प्रति ।।
तदा सुतुमुलं युद्धमभवद्रोमहर्षणम्।
ततस्ते मृदवोऽभूवनगन्धर्वाः शरपीडिताः ।।
उच्चुक्रुशुश्च कौरव्यागन्धर्वान्प्रेक्ष्य पीडितान् ।।
गन्धर्वांस्त्रासितान्दृष्ट्वा चित्रसेनो ह्यमर्षणः।
उत्पपातासनात्क्रुद्धो वधे तेषां समाहितः ।।
ततो मायास्त्रमास्थाय युयुधे चित्रमार्गवित्।
`वियत्संछादयामास न ववौ तत्र मारुतः' ।।
हस्त्यारोहा हताः पेतुर्हस्तिभिः सह भारत।
हयारोहाः सह हयै रथैश्च रथिनस्तदा ।।
पत्तयश्च तथापेतुर्विशस्ताः शरवृष्टिभिः'।
तयाऽमुह्यन्त कौरव्याश्चित्रसेनस्य मायया ।।
एकैको हि तदा योधो धार्तारष्ट्रस्य भारत।
पर्यवार्यत गन्धर्वैर्दशभिर्दशभिर्युधि ।।
ततः संपीड्यमानास्ते बलेन महता तदा।
प्राद्रवन्त रणे भीता यत्रराजा युधिष्ठिरः ।।
भज्यमानेष्वनीकेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः।
कर्णो वैकर्तनो राजंस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ।।
दुर्योधनश्च तेजस्वी शकुनिश्चापि सौबलः।
गन्धर्वान्योधयामासुः समरे भृशविक्षताः ।।
सर्व एव तु गन्धर्वाः शतशोऽथ सहस्रशः।
जिघांसमानाः संरब्धाः कर्णमभ्यद्रवत्रणे ।।
असिभिः पट्टसैः शूलैर्गदाभिश्च महाबलाः।
सूतपुत्रं जिघांसन्तः समन्तात्पर्यवारयन् ।।
अन्येऽस्य युगमच्छिन्दन्ध्वजमन्ये न्यपातयन्।
ईषामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न्यपातयन् ।।
अन्ये च्छत्रं वरूथं च बन्धुरं च तथा परे।
`अन्ये संचूर्णयामासुश्छत्रे चाक्षौ तथा परे ।।'
गन्धर्वा बहुसाहस्रास्तिलशो व्यधमन्रथम् ।।
ततो रथादवप्लुत्य सूतपुत्रोऽसिचर्मभृत्।
`अंसावलम्बितधनुर्धावमानो महाबलः'।
विकर्णरथमास्थाय मोक्षायाश्वानचोदयत् ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
घोषयात्रापर्वणि द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 242 ।।
English Ganguli
Vaisampayana said, “Hearing the words of Yudhishthira, those bulls among men, headed by Bhimasena, rose up with faces beaming in joy. And those mighty warriors, O Bharata, then began to case themselves in impenetrable mail that were besides variegated with pure gold, and armed themselves with celestial weapons of various kinds. And the Pandavas thus cased in mail, and mounted on those chariots furnished with flagstaffs and armed with bows and arrows, looked like blazing fires. And those tigers among warriors, riding upon those well furnished cars drawn by fleet horses, proceeded to that spot without losing a moment. And beholding those mighty warriors—the sons of Pandu—thus proceeding together (for the liberation of Duryodhana), the Kuru army sent forth a loud shout. And soon did those rangers of the sky flushed with victory, and those impetuous warriors, the sons of Pandu, fearlessly encounter each other in that forest. The Gandharvas were flushed with success, and beholding the four brave sons of Pandu coming to battle seated on their cars, they all turned back towards the advancing combatants. And, the dwellers of the Gandhamadana, beholding the Pandavas looking like blazing guardians of the world provoked to ire, stood arrayed in order of battle. And, O Bharata, in accordance with words of king Yudhishthira of great wisdom, the encounter that took place was a skirmish. But when Arjuna—that persecutor of foes—saw that the foolish soldiers of the king of Gandharvas could not be made to understand what was good for them by means of a light skirmish, he addressed those invincible rangers of the skies in a conciliatory tone and said, ‘Leave ye my brother king Suyodhana.’ Thus addressed by the illustrious son of Pandu, the Gandharvas, laughing aloud, replied unto him saying, ‘O child, there is but one in the world whose behests we obey and living under whose rule we pass our days in happiness: O Bharata, we always act as that one only person commandeth us! Besides that celestial chief there is none that can command us!’ Thus addressed by the Gandharvas, Dhananjaya, the son of Kunti, replied unto them, saying, ‘This contact with other people’s wives and this hostile encounter with human beings are acts that are both censurable in the king of the Gandharvas and not proper for him. Therefore, leave ye these sons of Dhritarashtra all endued with mighty energy. And liberate ye also these ladies, at the command of king Yudhishthira the just. If, ye Gandharvas, ye do not set the sons of Dhritarashtra free peacefully, I shall certainly rescue Suyodhana (and his party) by exerting my prowess.’ And speaking unto them thus, Pritha’s son, Dhananjaya, capable of wielding the bow with his left hand also, then rained a shower of sharp pointed sky-ranging shafts upon those rangers of the firmament. Thus attacked, the mighty Gandharvas then encountered the sons of Pandu with a shower of arrows equally thick, and the Pandavas also replied by attacking those dwellers of heaven. And the battle then, O Bharata, that ranged between the active and agile Gandharvas and the impetuous son of Pandu was fierce in the extreme.”