Mahabharata · Book 3 · Vana Parva
Mahabharata, Book 3, Section CCXIXवनपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 3.219.
Sanskrit
एवं शप्तोऽहमृषिणा तदा द्विजबरोत्तम।
अहं प्रासादयमृषिं गिरा वाक्यविशारदम् ।।
अजानता मयाऽकार्यमिदमद्य कृतं मुने।
क्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं प्रसीद भगवन्निति ।।
ऋषिरुवाच।
नान्यथा भविता शाप एवमेतदसंशयम्।
आनृशंस्यात्त्वंहकिंचित्कर्ताऽनुग्रहमद्य ते ।।
शूद्रयोन्यां वर्तमानो धर्मज्ञो हि भविष्यसि।
मातापित्रोश् शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः ।।
तयोः शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि।
जातिस्मरश् भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि ।।
`भूत्वाच धार्मिको व्याधः पित्रोः शुश्रूषणे रतः।
शापक्षये तु निर्वृत्ते भविताऽसि पुनर्द्विजः ।।
एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणाऽस्म्युग्रतेजसा।
प्रसादश्च कृतस्तेन ममैव द्विपदांवर ।।
शरं चोद्धृतवानस्मि तस्य वै द्विजसत्तम।
आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर्व्ययुज्यत ।।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा मम पुराऽभवत्।
अभितश्चापि गन्तव्यो मया स्वर्गो द्विजोत्तम ।।
ब्राह्मण उवाच।
एवमेतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च।
आप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ।।
दुष्करं हि कृतंकर्म जानता जातिमात्मनः।
[लोकवृत्तान्ततत्त्वज्ञ नित्यं धर्मपरायण ।।]
कर्मदोषाच्च वै विद्वन्नात्मजातिकृतेन वै।
कंचित्कालं मृष्यतां वै ततोसि भविता द्विजः ।।
सांप्रतं च मतो मेऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः ।।
ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु।
दाम्भिक्वो दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत् ।।
यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः।
तं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः ।।
कर्मदोषेण विषमां गतिमाप्तोसि दारुणाम्।
क्षीणदोषमहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम ।।
कर्तुमर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनः।
लोकवृत्तान्ततत्वज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः ।।
व्याध उवाच।
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालै समतामियात् ।।
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रयिस्य च।
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते चाल्पबुद्धयः ।।
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च।
सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ।।
अनिष्टनान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यते।
ततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम् ।।
शोचतो न भवेत्किंचित्केवलं परितप्यते।
परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नराः ।।
त एव सुखमेधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः।
असंतोषपरा मूढाः संतोषं यानति पण्डिताः ।।
असंतोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम्।
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं ।।
न विषादे मनः कार्यं विषादो विषमुत्तमम्।
मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः ।।
यंविषादोऽभिभवति विषमे समुपस्थिते।
तेजसा तस् हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते ।।
अवश्यं क्रियमाणस् कर्मणो दृश्यते फलम्।
न हि निर्वेदमागम्य किंचित्प्राप्नोति शोभनम् ।।
अथाप्युपायं पश्येत दुःखस् परिमोक्षणे।
अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् ।।
भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः।
न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम् ।।
न शोचामि रमे विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितोस्म्यहम्।
एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम ।।
ब्राह्मण उवाच।
कृतप्रज्ञोसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तव।
पापान्निवृत्तोसि सदा ज्ञानवृद्धोसि धर्मवित् ।।
आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्त्वां परिरक्षतु।
अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतांवर ।।
मार्कण्डेय उवाच।
बाढमित्येव तं व्याधः कृताञ्जलिरुवाच ह।
प्रदक्षिणमथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः ।।
स तु गत्वाद्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदा।
मातापितृभ्यामन्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः ।।
एतत्ते सर्वमाख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर।
पृष्टवानसि यं तात धर्मं धर्मभृतांवर ।।
पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम।
मातापित्रोश्च शुश्रूषा धर्मव्याधेन कीर्तिता ।।
युधिष्ठिर उवाच।
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्धर्माख्यानमनुत्तमम्।
सर्वधर्मविदांश्रेष्ठ कथितं मुनिसत्तम ।।
सुखश्राव्यतया विद्वन्मुहूर्त इव मे गतः।
न हि तृप्तोस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्ममुत्तमम् ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि एकोनिविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 219 ।।
English Ganguli
“Markandeya continued, ‘He (Uktha) performed a severe penance lasting for many years, with the view of having a pious son equal unto Brahma in reputation. And when the invocation was made with the vyahriti hymns and with the aid of the five sacred fires, Kasyapa, Vasistha, Prana, the son of Prana, Chyavana, the son of Angiras, and Suvarchaka—there arose a very bright energy (force) full of the animating (creative) principle, and of five different colours. Its head was of the colour of the blazing fire, its arms were bright like the sun and its skin and eyes were golden-coloured and its feet, O Bharata, were black. Its five colours were given to it by those five men by reason of their great penance. This celestial being is therefore described as appertaining to five men, and he is the progenitor of five tribes. After having performed a penance for ten thousand years, that being of great ascetic merit produced the terrible fire appertaining to the Pitris (manes) in order to begin the work of creation, and from his head and mouth respectively he created Vrihat and Rathantara (day and night) who quickly steal away (life, &c.). He also created Siva from his navel, Indra from his might and wind and fire from his soul, and from his two arms sprang the hymns Udatta and Anudatta. He also produced the mind, and the five senses, and other creatures. Having created these, he produced the five sons of the Pitris. Of these Pranidhi was the son of Vrihadratha. Vrihadratha was the son of Kasyapa. Bhanu was the godson of Chyavana, Saurabha, the son of Suvarchaka, and Anudatta, the son of Prana. These twenty-five beings are reputed (to have been created by him). Tapa also created fifteen other gods who obstruct sacrifices68. They are Subhima, Bhima, Atibhima, Bhimavala, Avala, Sumitra, Mitravana, Mitasina, Mitravardhana and Mitradharaman,69 and Surapravira, Vira, Suveka, Suravarchas and Surahantri. These gods are divided into three classes of five each. Located here in this world, they destroy the sacrifices of the gods in heaven; they frustrate their objects and spoil their oblations of clarified butter. They do this only to spite the sacred fires carrying oblations to the gods. If the officiating priests are careful, they place the oblations in their honour outside of the sacrificial altar. To that particular place where the sacred fire may be placed, they cannot go. They carry the oblation of their votaries by means of wings. When appeased by hymns, they do not frustrate the sacrificial rites. Vrihaduktha, another son of Tapa, belongs to the Earth. He is worshipped here in this world by pious men performing Agnihotra sacrifices. Of the son of Tapa who is known as Rathantara, it is said by officiating priests that the sacrificial oblation offered in his honour is offered to Mitravinda. The celebrated Tapa was thus very happy with his sons.”