Mahabharata · Book 3 · Vana Parva
Mahabharata, Book 3, Section CCXVIIवनपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 3.217.
Sanskrit
एवं संकथिते कृत्स्ने मोक्षधर्मे युधिष्ठिर।
दृढप्रीतमना विप्रो धर्मव्याधमुवाच ह ।।
न्याययुक्तमिदं सर्वं भवता परिकीर्तितम्।
न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्धर्मेष्वभिसमीक्ष्यते ।।
व्याध उवाच।
प्रत्यक्षं मम यो धर्मस्तं च पश्य द्विजोत्तम।
येन सिद्धिरियं प्राप्ता मया ब्राह्मणपुङ्गव ।।
उत्तिष्ठ भगवन्क्षिप्रं प्रविश्याभ्यन्तरं गृहम्।
द्रष्टुमर्हसि धर्मज्ञ मातरं पितरं च मे ।।
इत्युक्तः स प्रविश्याथ ददर्श परमार्चितम्।
सौधं हृद्यं चतुःशालमतीव च मनोरमम् ।।
देवतागृहसंकाश दैवतैश्च सुपूजितम्।
शयनासनसंबाधं गन्धैश्च परमैर्युतम् ।।
तत्रशुक्लाम्बरधरौ पितरावस्य पूजितौ।
कृताहारौ तु संतुष्टावुपविष्टौ वरासने ।।
`तस्य व्याधस्य पितरौ ब्राह्मणः संददर्श ह'।
धर्मव्याधस्तु तौ दृष्ट्वा पादेषु शिरसाऽपतत् ।।
वृद्धावूचतुः।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ धर्मज्ञ धर्मस्त्वामभिरक्षतु।
प्रीतौ स्वस्तव शौचेन दीर्घमायुरवाप्नुहि।
[गतिमिष्टां तपो ज्ञानं मेधां च परमां गतः] ।।
सत्पुत्रेण त्वया पुत्र नित्यं काले सुपूजितौ।
`सुखमेव वसावोऽत्र देवलोकगताविव' ।।
न तेऽन्यद्दैवतं किंचिद्दैवतेष्वपि वर्तते।
प्रयतसत्वाद्द्विजातीनांदमेनासि समनवितः ।।
पितुः पितामहा ये च तथैव प्रपितामहाः।
प्रीतास्ते सततं पुत्र दमेनावां च पूजया ।।
मनसा कर्मणा वाचा शुश्रूषा नैव हीयते।
न चान्या हि तथा बुद्धिर्दृश्यते सांप्रतं तव ।।
जामदग्न्येन रामेण यथा वृद्धौ सुपूजितौ।
तथा त्वया कृतंसर्वंतद्विशिष्टं च पुत्रक ।।
मार्कण्डेय उवाच।
ततस्तं ब्राह्मणं ताभ्यां धर्मव्याधो न्यवेदयत्।
तौ स्वागतेन तं विप्रमर्चयामासतुस्तदा ।।
प्रतिगृह्यच तां पूजां द्विजः पप्रच्छ तावुभौ।
सपुत्राभ्यां सभृत्याभ्यां कच्चिद्वां कुशलं गृहे।
अनामय च वां कच्चित्सुखं वेह शरीरयोः ।।
वृद्धावूचतुः।
कुशलं नौ गृहे विप्र भृत्यवर्गे च सर्वशः।
कच्चित्त्वमप्यविघ्नेन संप्राप्तो भगवन्निति ।।
मार्कण्डेय उवाच।
हाढमित्येव तौ विप्रः प्रत्युवाच मुदान्वितः।
धर्मव्याधस्तु तं विप्रमर्थवद्वाक्यमब्रवीत् ।।
पिता माता च भगवन्नेतौ मे दैवतं परम्।
यद्दैवतेभ्यः कर्तव्यं तदेताभ्यां करोम्यहम् ।।
त्रयस्त्रिंशद्यथा देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः।
संपूज्याः सर्वलोकस्य तथा वृद्धाविमौ मम ।।
उपाहारानाहरन्तो देवतानां यथा द्विजः।
कुर्वन्ति तद्वदेताभ्यां करोम्यहमतन्द्रितः ।।
एतौ मे परमं ब्रह्मन्पिता माता च दैवतम्।
एतौ पुष्पैः फलैरन्नैस्तोषयामि सदा द्विज ।।
एतावेवाग्नयो मह्यं यान्वदन्ति मनीषिणः।
यज्ञा वेदाश्च चत्वारः सर्वमेतौ मम द्विज ।।
एतदर्थं मम प्राणा भार्या पुत्रः सुहृज्जनः।
सपुत्रदारः शुश्रूषां नित्यमेव करोम्यहम् ।।
स्वयं च स्नापयाम्येतौ तथा पादौ प्रधावये।
आहारं च प्रयच्छामि स्वयंच द्विजसत्तम ।।
अनुकूलाः कथा वच्मि विप्रियं परिवर्जये।
अधर्मेणापि संयुक्तं प्रियमाभ्यां करोम्यहम् ।।
धर्ममेव गुरुं मत्वा साक्षादेतौ द्विजोत्तम।
अतन्द्रितः सदा विप्र शुश्रूषां वै करोम्यहम् ।।
पञ्चैव गुरवो ब्रह्मनपुरुषस्य बुभूषतः।
पिता माताऽग्निरात्मा च गुरुश्च द्विजसत्तम ।।
एतेषु यस्तु वर्तेत सम्यगेव द्विजोत्तम।
भवेयुरप्रयस्तेन परिचीर्णास्तु नित्यशः।
गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य एष धर्मः सनातनः ।।
।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि सप्तदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 217 ।।
English Ganguli
Markandeya continued, ‘O ornament of Kuru’s race, he (Angiras) who was the third son of Brahma had a wife of the name of Subha. Do thou hear of the children he had by her. His son Vrihaspati, O king, was very famous, large-hearted and of great bodily vigour. His genius and learning were profound, and he had a great reputation as a counsellor. Bhanumati was his first-born daughter. She was the most beautiful of all his children. Angiras’s second daughter was called Raga.64 She was so named because she was the object of all creature’s love. Siniwali was the third daughter of Angiras. Her body was of such slender make that she was visible at one time and invisible at another; and for this reason she was likened to Rudra’s daughter. Archismati was his fourth daughter, she was so named from her great refulgence. And his fifth daughter was called Havishmati, so named from her accepting havis or oblations. The sixth daughter of Angiras was called Mahismati the pious. O keen-witted being, the seventh daughter of Angiras is known by the name of Mahamati, who is always present at sacrifices of great splendour, and that worshipful daughter of Angiras, whom they call unrivalled and without portion, and about whom people utter the words kuhu kuhu wonder, is known by the name of Kuhu.’