Mahabharata · Book 3 · Vana Parva
Mahabharata, Book 3, Section CLXXIIIवनपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 3.173.
Sanskrit
ततोऽश्मवर्षं सुमहत्प्रादुरासीत्समन्ततः।
नगमात्रैः शिलाखण्डैस्तन्मां दृढमपीडयत् ।।
तदहं वज्रसंकाशैः शरैरिनद्रास्त्रचोदितैः।
अचूर्णयं वेगवद्भिः शतधैकैकमाहवे ।।
चूर्ण्यमानेऽश्मवर्षे तु यावकः समजायत।
तत्राश्मचूर्णा न्यपतन्पावकप्रकरा इव ।।
ततोऽश्मवर्षे विहते जलवर्षं महत्तरम्।
धाराभिरक्षमात्राभिः प्रादुरासीनममान्तिके ।।
नभस प्रच्युता धारास्तिग्मवीर्याः सहस्रशः।
आवृण्वन्सर्वतो व्योम दिशश्चोपदिशस्तथा ।।
धाराणां च निपातेन वायोर्विष्फूर्जितेन च।
गर्जितेन च मेघानां न प्राज्ञायत किंचन ।।
धारा दिवि च संबद्धा वसुधायां च सर्वशः।
व्यामोहयन्त मां तत्रनिपतन्त्योऽनिशं भुवि ।।
तत्रोपदिष्टमिन्द्रेण दिव्यमस्त्रं विशोषणम्।
दीप्तं प्राहिणवं घोरमशुप्यत्तेन तज्जलम् ।।
हतेऽश्मवर्षे च मया जलवर्षे च शोषिते।
मुमुचुर्दानवा मायामग्निं वायुं च भारत ।।
ततोऽहमग्निं व्यधमं सलिलास्त्रेण सर्वशः।
शैलेन च महास्त्रेण वायोरवेगमधारयम् ।।
तस्यां प्रतिहतायां ते दानवा युद्धदुर्मदाः।
प्राकुर्वन्विविधां मायां यौगपद्येन भारत ।।
ततो वर्षं प्रादुरभूत्सुमहद्रोमहर्षणम्।
अस्त्राणां घोररूपाणामग्नेर्वायोस्तथाऽश्मनाम् ।।
सा तु मायामयी वृष्टिः पीडयामास मां युधि।
अथ घोरं तमस्तीव्रं प्रादुरासीत्समन्ततः ।।
तमसा संवृतेलोके घोरेण परुषेण च।
हरयो विमुखाश्चासन्प्रास्खलच्चापि मातलिः ।।
हस्ताद्धिरण्मयश्चास्य प्रतोदः प्रापतद्भुवि।
असकृच्चाह मां भीतः किं करिष्याव इत्यपि ।।
मां च भीराविशत्तीव्रा तस्मिन्विगतचेतसि।
स च मां विगतज्ञानः संत्रस्तमिदमब्रवीत् ।।
सुराणामसुराणां च संग्रामः सुमहानभूत्।
अमृतार्थं पुरा पार्त स च दृष्टो मयाऽनघ ।।
शम्बरस्य वधे घोरः संग्रामः सुमहानभूत्।
सारथ्यं देवराजस्य तत्रापि कृतवानहम् ।।
तथैव वृत्रस्य वधे संगृहीता हया मया।
वैरोचनेर्मया युद्धं दृष्टं चापि सुदारुणम् ।।
एते मया महाघोरः संग्रामाः पर्युपासिताः।
न चापि विगतज्ञानो भूतपूर्वोस्मि पाण्डव ।।
पितामहेन संहारः प्रजानां विहितो ध्रुवम्।
न हि युद्धमिदं युक्तमन्यत्र जगतः क्षयात् ।।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना।
मोहयिष्यन्दानवानामहं मायाबलं महत् ।।
अब्रुवं मातलिं भीतं पश्य मे बुजयोर्बलम्।
अस्त्राणां च प्रभावं वै धनुषो गाण्डिवस्य च ।।
अद्यास्त्रमाययैतैषां मायामेतां सुदारुणाम्।
विनिहन्मि तमश्चोग्रं मा भैः सूत स्तिरो भव ।।
एवमुक्त्वाहमसृजमस्त्रमायां नराधिप।
मोहनीं सर्वभूतानां हिताय त्रिदिवौकसाम् ।।
पीड्यमानासु मायासु तासु तास्वसुरोत्तमाः।
पुनर्बहुविधा मायाः प्राकुर्वन्नमितौजसः ।।
पुनः प्रकाशमभवत्तमसा ग्रस्यते पुनः।
भवत्यदर्शनो लोकः पुनरप्सु निमज्जति ।।
सुसंगृहीतैर्हरिभिः प्रकाशे सति मातलिः।
व्यचरत्स्यन्दनाग्र्येण संग्रामे रोमहर्षणे ।।
ततः पर्यपतन्नुग्रा निवातकवचा मयि।
तानहं विवरं दृष्ट्वा प्राहण्वं यमसादनम् ।।
वर्तमाने तथा युद्धे निवातकवचान्तके।
नापश्यं सहसा सर्वान्दानवान्मायया वृतान् ।।
English Ganguli
“Arjuna continued, ‘Then firmly confident, the sovereign of the celestials considering as his own, pertinently said these words unto me wounded by cleaving shafts, ‘All the celestial weapons, O Bharata, are with thee, so no man on earth will by any means be able to over-power thee. And, O son, when thou art in the field, Bhishma and Drona and Kripa and Karna and Sakuni together with other Kshatriyas shall not amount unto one-sixteenth part of thee.’ And the lord Maghavan granted me this golden garland and this shell, Devadatta, of mighty roars, and also his celestial mail impenetrable and capable of protecting the body. And Indra himself set on my (head) this diadem. And Sakra presented me with these unearthly apparels and unearthly ornaments, elegant and rare. In this manner, O king, (duly) honoured, I delightfully dwelt in Indra’s sacred abode with the children of the Gandharvas. Then, well-pleased, Sakra, together with the celestials, addressed me, saying, ‘O Arjuna, the time hath come for thy departure; thy brothers have thought of thee.’ Thus, O Bharata, remembering the dissensions arising from that gambling, did I, O king, pass those five years in the abode of Indra. Then have I come and seen thee surrounded by our brothers on the summit of this lower range of the Gandhamadana.’
“Yudhishthira said, ‘O Dhananjaya, by fortune it is that the weapons have been obtained by thee; by fortune it is that the master of the immortals hath been adored by thee. O repressor of foes, by fortune it is that the divine Sthanu together with the goddess had become manifest unto thee and been gratified by thee in battle, O sinless one; by fortune it is that thou hadst met with the Lokapalas, O best of the Bharatas. O Partha, by fortune it is that we have prospered; and by fortune it is that thou hast come back. To-day I consider as if the entire earth engarlanded with cities hath already been conquered, and as if the sons of Dhritarashtra have already been subdued. Now, O Bharata, I am curious to behold those celestial weapons wherewith thou hadst slain the powerful Nivata-Kavachas.’”
“Thereat Arjuna said, ‘Tomorrow in the morning thou wilt see all the celestial weapons with which I slew the fierce Nivata-Kavachas.’”
Vaisampayana said, “Thus having related (the facts touching) the arrival, Dhananjaya passed that night there, together with all his brothers.”