Mahabharata, Book 2, Section I: Sabhakriya Parvaसभापर्व

Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 2.1.

1Sanskrit adhyāya 2.1 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

।। श्रीवेदव्यासाय नमः।।
`नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।
देवीं सरस्वतीं चैव (व्यासं)ततो जयमुदीरयेत्।।
जनमेजय उवाच।
अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो मोचयित्वा मयं तदा।
किं चकार महातेजास्तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम ।।
वैशम्पायन उवाच।
शृणु राजन्नवहितश्चरितं पूर्वकस्य ते।
मोक्षयित्वा मयं तत्र पार्थः शस्त्रभृतां वरः।।
गाण्डिवं कार्मुकश्रेष्ठं तूणी चाक्षयसायकौ।
दिव्यान्यस्त्राणि राजेन्द्र दुर्लभानि नृपैर्भुवि।।
रथध्वजपताकाश्च श्वेताश्वांश्च स वीर्यवान्।
एतानि पावकात्प्राप्य मुदा परमया युतः।
तस्थौ पार्थो महावीर्यस्तदा सह मयेन सः'।।
ततोऽब्रवीन्मयः पार्थं वासुदेवस्य सन्निधौ।
`पाण्डवेन परित्रातस्तत्कृतं प्रत्यनुस्मरन्'।।
मय उवाच।
प्राञ्जलिः श्लक्ष्णया वाचा पूजयित्वा पुनः पुनः।
अस्माच्च कृष्णात्सङ्क्रुद्धात्पावकाच्च दिधक्षतः।।
त्वया त्रातोऽस्मि कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते।
`अहं हि विश्वकर्मा वै असुराणां परन्तप।।
तस्मात्ते विस्मयं किञ्चित्कुर्यामन्यैः सुदुष्करम्।।
वैशम्पायन उवाच।
एवमुक्तो महावीर्यः पार्थो मायाविदं मयम्।
ध्यात्वा मुहूर्तं कौन्तेयः प्रहसन्वाक्यमब्रवीत्'।।
कृतमेव त्वया सर्वं स्वस्ति गच्छ महाऽसुर।
प्रीतिमान्भव मे नित्यं प्रीतिमन्तो वयं च ते।।
मय उवाच।
प्रोपकारादर्थं हि नादास्यामीति मे व्रतम्'।
युक्तमेतत्त्वयि विभो यदात्थ पुरुषर्षभ।।
प्रीतिपूर्वमहं किञ्चित्कर्तुमिच्छामि तेऽर्जुन।
अहं हि विश्वकर्मा वै दानवानां महाकविः।।
`सोऽहं वै त्वत्कृते किञ्चित्कर्तुमिच्छामि पाण्डव।
`दानवानां पुरा पार्थ प्रासादा हि मया कृताः।।
रम्याणि सुखगर्भाणि भोगाढ्यानि सहस्रशः।
उद्यानानि च रम्याणि सरांसि विविधानि च।।
विचित्राणि च वस्त्राणि कामगानि रथानि च।
नगराणि विशालानि साट्टप्राकारवन्ति च।।
वाहनानि च मुख्यानि विचित्राणि सहस्रशः।
बिलानि रमणीयानि सुखयुक्तानि वै भृशम्।
एते कृता मया तस्मादिच्छामि फल्गुन'।।
अर्जुन उवाच।
प्राणकृच्छ्राद्विनिर्मुक्तमात्मानं मन्यसे मया।
एवं गते न शक्ष्यामि किञ्चित्कारयितुं त्वया।।
न चापि तव सङ्कल्पं मोघमिच्छामि दानव।
कृष्णस्य क्रियतां किञ्चित्तथा प्रतिकृतं मयि।।
वैशम्पायन उवाच।
चोदितो वासुदेवस्तु मयं प्रति नरर्षभ।
मुहूर्तमिव सन्दध्यौ किमयं चोद्यतामिति।।
ततो विचिन्त्य मनसा लोकनाथः प्रजापितः।
चोदयामास तं कृष्णः सभा वै क्रियतामिति।।
यदि त्वं कर्तुकामोऽसि प्रियं शिल्पवतां वर।
धर्मराजस्य दयितां यादृशीमिह मन्यसे।।
यां क्रियां नानुकुर्युस्ते मानवाः प्रेक्ष्य विष्ठिताः।
मनुष्यलोके सकले तादृशीं कुरु वै सभाम्।।
यत्र द्विव्यानभिप्रायान्पश्येम विहितांस्त्वया।
आसुरान्मानुपांश्चैव तादृशीं कुरु वै सभाम्।।
वैशम्पायन उवाच।
प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं सम्प्रहृष्टो मयस्तदा।
विमानप्रतिमां चक्रे पाण्डवस्य शुभां सभाम्।।
ततः कृष्णश्च पार्थश्च धर्मराजे युधिष्ठिरे।
सर्वमेतत्समावेद्य दर्शयामासतुर्मयम्।।
तस्मै युधिष्ठिरः पूजां यथार्हमकरोत्तदा।
स तु तां प्रतिजग्राह मयः सत्कृत्य भारत।।
स पूर्वदेवचरितं तदा तत्र विशाम्पते।
कथयामास दैतेयः पाण्डुपुत्रेषु भारत।।
स कालं कञ्चिदाश्वस्य विश्वकर्मा विचिन्त्य तु।
सभां प्रचकमे कर्तुं पाण्डवानां महात्मनाम्।।
अभिप्रायेण पार्थानां कृष्णस्य च महात्मनः।
पुण्येऽहनि महातेजाः कृतकौतुकमङ्गलः।।
तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठान्पायसेन सहस्रशः।
धनं बहुविधं दत्त्वा तेभ्य एव च वीर्यवान्।।
सर्वर्तुगुणसम्पन्नां दिव्यरूपां मनोरमाम्।
दशकिष्कुसहस्रां तां मापयामास सर्वतः।।
।। इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि
मन्त्रपर्वणि प्रथमोऽध्यायः।। 1।।

English Ganguli

Om! After having bowed down to Narayana, and Nara, the most exalted male being, and also to the goddess Saraswati, must the word Jaya be uttered.

“Vaisampayana said,—“Then, in the presence of Vasudeva, Maya Danava, having worshipped Arjuna, repeatedly spoke unto him with joined hands and in amiable words,—‘O son of Kunti, saved have I been by thee from this Krishna in spate and from Pavaka (fire) desirous of consuming me. Tell me what I have to do for thee.

“Arjuna said,—‘O great Asura, everything hath already been done by thee (even by this offer of thine). Blest be thou. Go whithersoever thou likest. Be kind and well-disposed towards me, as we are even kind to and well-pleased with thee!’

“Maya said,—‘O bull amongst men, what thou hast said is worthy of thee, O exalted one. But O Bharata, I desire to do something for thee cheerfully. I am a great artist, a Viswakarma among the Danavas. O son of Pandu, being what I am, I desire to do something for thee.’

“Arjuna said,—‘O sinless one, thou regardest thyself as saved (by me) from imminent death. Even if it hath been so, I cannot make thee do anything for me. At the same time, O Danava, I do not wish to frustrate thy intentions. Do thou something for Krishna. That will be a sufficient requital for my services to thee.’

Vaisampayana said,—“Then, O bull of the Bharata race, urged by Maya, Vasudeva reflected for a moment as to what he should ask Maya to accomplish. Krishna, the Lord of the universe and the Creator of every object, having reflected in his mind, thus commanded Maya,—‘Let a palatial sabha (meeting hall) as thou choosest, be built (by thee), if thou, O son of Diti, who art the foremost of all artists, desirest to do good to Yudhishthira the just. Indeed, build thou such a palace that persons belonging to the world of men may not be able to imitate it even after examining it with care, while seated within. And, O Maya, build thou a mansion in which we may behold a combination of godly, asuric and human designs.’”

Vaisampayana continued,—“Having heard those words, Maya became exceedingly glad. And he forthwith built a magnificent palace for the son of Pandu like unto the palace of the celestials themselves. Then Krishna and Partha (Arjuna) after having narrated everything unto king Yudhishthira the just, introduced Maya unto him. Yudhishthira received Maya with respect, offering him the honour he deserved. And, O Bharata, Maya accepted that honour thinking highly of it. O monarch of the Bharata race, that great son of Diti then recited unto the sons of Pandu the history of the Danava Vrisha-parva, and that foremost of artists then, having rested awhile, set himself after much thoughtful planning to build a palace for the illustrious sons of Pandu. Agreeably to the wishes of both Krishna and the sons of Pritha, the illustrious Danava of great prowess, having performed on an auspicious day the initial propitiatory rites of foundation and having also gratified thousands of well-versed Brahmanas with sweetened milk and rice and with rich presents of various kinds, measured out a plot of land five thousand cubits square, which was delightful and exceedingly handsome to behold and which was favourable for construction of a building well-suited to the exigencies of every season.”