Mahabharata, Book 14, Section XXIVआश्वमेधिकपर्व

Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 14.24.

24Sanskrit adhyāya 14.24 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

कृष्णेनार्जुनंप्रति प्राणापानादीनां स्वस्वश्रैष्ठ्यप्रकारकविवादादिप्रतिपादकब्राह्मणदंपतिसंवादानुवादः।।
।।ब्राह्मण उवाच।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
सुभगे पञ्चहोतॄणां विधानमिह यादृशम्।। 1
प्राणापानवुदानश्च समानो व्यान एव च।
पञ्चहोतॄंस्तथैतान्वै परं भावं विदुर्बुधाः।। 2
ब्राह्मण्युवाच।
स्वभावात्सप्तहोतार इति मे पूर्विका मतिः।
यथा वै पञ्च होतारः परो भावस्तदुच्यताम्।। 3
ब्राह्मण उवाच।
प्राणेन सम्भृतो वायुरपानो जायते ततः।
अपाने सम्भृतो वायुस्ततो व्यानः प्रवर्तते।। 4
व्यानेन सम्भृतो वायुस्ततोदानः प्रवर्तते।
उदाने सम्भृतो वायुः समानो नाम जायते।। 5
तेऽपृच्छन्त पुरो गत्वा पूर्वजातं पितामहम्।
यो नः श्रेष्ठस्तमाचक्ष्व स नः श्रेष्ठो भविष्यति।। 6
ब्रह्मोवाच।
यस्मिन्प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
यस्मिन्प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
स वै श्रेष्ठो गच्छत यत्र कामः।। 7
प्राण उवाच।
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्।। 8
ब्राह्मण उवाच।
प्रामः प्रालीयत ततः पुनश्च प्रचचार ह।
समानश्चाप्युदानश्च वचो ब्रूतां पुनः शुभे।। 9
न त्वं सर्वमिदं व्याप्य तिष्ठसीह यथा वयम्।
न त्वं श्रेष्ठो हि नः प्राण अपानो हि वशे तव।
प्रचचार पुनः प्राणस्ततोऽपानोऽभ्यभाषत।। 10
उपान उवाच। 11
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्।। 11
ब्राह्मण उवाच। 12
व्यानश्च तमुदानश्चि भाषमाणमथोचतुः।
अपान न त्वं श्रेष्ठोसि प्राणो हि वशगस्तव।। 12
अपानः प्रचचाराथ व्यानस्तं पुनरब्रवीत्।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना।। 13
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्।। 14
ब्राह्मण उवाच।
प्रालीयत ततो व्यानः पुनश्च प्रचचार ह।
प्राणापानावुदानस्च समानश्च तमब्रुवन्।। 15
न त्वं श्रेष्ठोसि नो व्यान समानस्तु वशे तव।
प्रचचार पुनर्व्यानः समानः पुनरब्रवीत्।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना।। 16
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्।। 17
`ततः समानः प्रालिल्ये पुनश्च प्रचचार ह।
प्राणापानावुदानस्च व्यानश्चैव तमब्रवीत्।
न त्वं समान श्रेष्ठोसि व्यान एव वशे तव।।' 18
समानः प्रचचाराथ उदानस्तमुवाच ह।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना।। 19
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्।। 20
ततः प्रालीयतोदानः पुनश्च प्रचचार ह।
प्राणापानौ समानश्च व्यानश्चैव तमब्रुवन्।
उदानि न त्वं श्रेष्ठोसि व्यानि एव वशे तव।। 21
ब्राह्मण उवाच।
ततस्तानब्रवीत्सर्वान्स्मयमानः प्रजापतिः।
सर्वे श्रेष्ठा न च श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यकाङ्क्षिणः।। 22
सर्वे स्वविषये श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यधर्मिणः।
इति तानब्रवीत्सर्वान्समवेतान्प्रजापतिः।। 23
एकः स्थिरश्चराश्चान्ये विशेषात्पञ्च वायवः।
एक एव च सर्वात्मा बहुधाऽप्युपचीयते।। 24
परस्परस्य सुहृदो भावयन्तः परस्परम्।
स्वस्ति व्रजत भद्रं वो धारयध्वं परस्परम्।। 25
।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि
अनुगीतापर्वणि चतुर्विशोऽध्यायः।। 24 ।।
24 बहुधाप्युपलीयते इति क.थ.पाठः।।
वर्गः:महाभारतम्/आश्वमेधिकपर्व

English Ganguli

"'"The Brahmana said, 'In this connection is cited the ancient story of the discourse between Narada and the Rishi Devamata.'

"'"'Devamata said, "What verily, comes first into existence, of a creature that takes birth? Is it Prana, or Apana, or Samana, or Vyana, or Udana?"

"'"'Narada said, "By whatever the creature is created, that first comes unto him which is other (or separate from him). The life winds are to be known as existing in pairs, viz., those that move transversely, upwards, and downwards."

"'"'Devamata said, "By whom (among the life-winds) is a creature produced? Who (amongst) them comes first? Do thou tell me what the pairs are of the life-winds, that move transversely, upwards, and downwards."

"'"'Narada said, "From Sankalpa (wish) arises Pleasure. It also arises from sound. It arises also from taste; it arises too from colour. From the semen, united with blood, first flows Prana. Upon the semen being modified by Prana, flows Apana. Pleasure arises from the semen as well. It arises from taste also. This is the form (effect) of Udana. Pleasure is produced from union. Semen is generated by desire. From desire is produced the menstrual flow. In the union of semen and blood, generated by Samana and Vyana, the pair that consists of Prana and Apana, enters, moving transversely and upwards, Vyana and Samana both form a pair that moves transversely. Agni (fire) is all the deities. Even this is the teaching of the Veda. The knowledge of Agni arises in a Brahmana with intelligence. The smoke of that fire is of the form of (the attribute called) Darkness. The attribute that is known by the name of Passion is in its ashes. The quality of goodness arises from that portion of the fire into which the oblation is poured.[66] They that are conversant with sacrifices know that Samana and Vyana are from the attribute of Goodness. Prana and Apana are portions of the oblation (of clarified butter). Between them is the Fire. That is the excellent form (or seat) of Udana, as the Brahmanas know. Listen as I say which is distinct from the pairs. Day and Night constitute a pair. Between them is the Fire. That is the excellent seat of Udana as the Brahmanas know. The existent and the non-existent form a pair. Between them is the Fire. That is the excellent seat of Udana as the Brahmanas know. First is Samana; then Vyana. The latter's function is managed through it (viz., Samana). Then, secondly, Samana once more comes into operation. Only Vyana exists for tranquillity. Tranquillity is eternal Brahman. This is the excellent seat of Udana as the Brahmanas know."'"'"[67]