Mahabharata, Book 12, Section CLXXXVशान्तिपर्व

Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 12.185.

185Sanskrit adhyāya 12.185 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

भृगुरुवाच।
न प्रणाशोऽस्ति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च।
याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते।।
न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति।
यथा समित्सु दग्धासु न प्रणश्यति पावकः।।
भरद्वाज उवाच।
अग्नेर्यथा समिद्धस्य यदि नाशो न विद्यते।
इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते।।
नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम्।
मतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न दृश्यते।।
भृगुरुवाच।
`जीवस्य चेन्धनाग्नेश्च सदा नाशो न विद्यते।'
समिधामुपयोगान्ते सन्नेवाग्निर्न दृश्यते।
आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्रहः स निराश्रयः।।
तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशमाश्रितः।
न गृह्यते तु सूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिरनिन्धनम्।।
प्राणान्धारयते योऽग्निः स जीव उपधार्यताम्।
वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात्।।
तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तदचेतनम्।
पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः।।
जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च।
आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति।
तेषां त्रयाणामेकत्वं द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम्।।
यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः।
अमूर्तयस्ते विज्ञेया आपो मूर्तास्तथा क्षितिः।।
भरद्वाज उवाच।
यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु।
जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ।।
पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंयुते।
शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुमिच्छामि यादृशम्।।
मांसशोणितसंघाते मेदः स्नाय्वस्थिसंचये।
भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते।।
यद्यजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम्।
शारीरे मानसे दुःखे कस्तां वेदयते रुजम्।।
शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत्।
महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः।।
सर्वं पश्यति यद्दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा।
मनसि व्याकुले तस्मिन्पश्यन्नपि न पश्यति।।
न पश्यति न चाघ्राति न शृणोति न भाषते।
न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः।।
हृष्यति क्रुध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः।
इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचमीरयते च कः।।
भृगुरुवाच।
न पञ्चसाधारणमत्र किंचि
च्छरीरमेकी वहतेऽन्तरात्मा।
स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्श्रुतीश्च
स्पर्शं च रूपं च गुणाश्च येऽन्ये।।
पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी
स सर्वगात्रानुगतोऽन्तरात्मा।
स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र
तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देही।।
यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश्च पञ्चके।
तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं त्यक्त्वा न नश्यति।।
अम्मयं सर्वमेवेदमापो मूर्तिः शरीरिणाम्।
तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्व भूतेषु लोककृत्।।
[आत्मा क्षेत्रज्ञ इत्युक्तः संयुक्तः प्राकृतैर्गुणैः।
तैरेव तु विनिर्मुक्तः परमात्मेत्युदाहृतः।।]
आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकविपाचकम्।
स तस्मिन्संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे।।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम्।
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान्।।
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति
स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति
प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त।।
न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे
मिथ्यैतदाहुर्मुत इत्यबुद्धाः।
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति
दशार्धतैवास्य शरीरभेदः।।
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश्चरति संवृतः।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः।।
तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानंमात्मनि।।
चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम्।
प्रसन्नात्माऽत्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते।।
मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते।
सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चया।।
।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि
मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 185।।

English Ganguli

"'"Bharadwaja said, 'How does bodily fire or heat, entering the body, reside there? How also does the wind, obtaining space for itself, cause the body to move and exert itself?'

"'"Bhrigu said, 'I shall, O regenerate one, speak to thee of the course in which the wind moves, and how, O sinless one, that mighty element causes the bodies of living creatures to move and exert themselves. Heat resides within the head (brain) and protects the body (from perishing). The wind or breath called Prana, residing within the head and the heat that is there, cause all kinds of exertion. That Prana is the living creature, the universal soul, the eternal Being, and the Mind, Intellect, and Consciousness of all living creatures, as also all the objects of the senses.[557] Thus the living creature is, in every respect, caused by Prana to move about and exert. Then in consequence of the other breath called Samana, every one of the senses is made to act as it does. The breath called Apana, having recourse to the heat that is in the urethra and the abdominal intestines, moves, engaged in carrying out urine and faeces. That single breath which operates in these three, is called Udana by those that are conversant with science. That breath which operates, residing in all the joints of men's bodies, is called Vyana. There is heat in the bodies of living creatures which is circulated all over the system by the breath Samana. Residing thus in the body, that breath operates upon the different kinds of watery and other elementary substances and all bad humours. That heat, residing between Apana and Prana, in the region of the navel, operates, with the aid of those two breaths, in digesting all food that is taken by a living creature. There is a duct beginning from the mouth down to the anal canal. Its extremity is called the anus. From this main duct numerous subsidiary ones branch out in the bodies of all living creatures.[558] In consequence of the rush of the several breaths named above (through these ducts), those breaths mingle together. The heat (that dwells in Prana) is called Ushman. It is this heat that causes digestion in all creatures possessed of bodies. The breath called Prana, the bearer of a current of heat, descends (from the head) downwards to the extremity of the anal canal and thence is sent upwards once more. Coming back to its seat in the head, it once more sends down the heat it bears. Below the navel is the region of digested matter. Above it is that for the food which is taken. In the navel are all the forces of life that sustain the body. Urged by the ten kinds of breaths having Prana for their first, the ducts (already mentioned), branching out from the heart, convey the liquid juices that food yields, upwards, downwards, and in transverse directions.[559] The main duct leading from the mouth to the anus is the path by which yogins, vanquishers of fatigue, of perfect equanimity in joy and sorrow, and possessed of great patience, succeed in attaining to Brahma by holding the soul within the brain.[560] Even thus is heat planted in the breaths called Prana and Apana and others, of all embodied creatures. That heat is always burning there like a fire placed in any (visible) vessel.'"'"