Mahabharata, Book 12, Section CLIशान्तिपर्व

Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 12.151.

151Sanskrit adhyāya 12.151 · Sanskrit source · English source

Sanskrit

शौनक उवाच।
तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि धर्ममावृतचेतसे।
श्रीमन्महाबलस्तुष्टः स्वयं धर्ममवेक्षसे।।
पुरस्ताद्दारुणे भूत्वा सुचित्रतरमेव तत्।
अनुगृह्णाति भूतानि स्वेन वृत्तेन पार्थिवः।।
कृत्स्ने नूनं सदसती इति लोको व्यवस्यति।
यत्र त्वं तादृशो भूत्वा धर्ममेवानुपश्यसि।
दर्पं हित्वा पुनश्चापि भोगांश्च तप आस्थितः।
इत्येतदभिभूतानामद्भुतं जनमेजय।।
योऽदुर्बलो भवेद्दाता कृपणो वा तपोधनः।
अनाश्चर्यं तदित्याहुर्नातिदूरेण वर्तते।।
तप एव हि कार्पण्यं समग्रमसमीक्षितम्।
तच्चेत्समीक्षयैव स्याद्भवेत्तस्मिंस्तपो गुणः।।
यज्ञो दानं दया वेदाः सत्यं च पृथिवीपते।
पञ्चैतानि पवित्राणि षष्ठं सुचरितं तपः।।
तदेव राज्ञां परमं पवित्रं जनमेजय।
तेन सम्यग्गृहीतेन श्रेयांसं धर्ममाप्स्यसि।।
पुण्यदेशाभिगमनं पवित्रं परमं स्मृतम्।
अत्राप्युदाहरन्तीमां गाथां गीतां ययातिना।।
यो मर्त्यः प्रतिपद्येत आयुर्जीवेन वा पुनः।
यज्ञमेकं ततः कृत्वा तत्संन्यस्य तपश्चरेत्।।
पुण्यमाहुः कुरुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रात्सरस्वतीम्।
सरस्वत्याश्च तीर्थानि तीर्थेभ्यश्च पृथूदकम्।।
यत्रावगाह्य स्थित्वा च नैनं श्वोमरणं तपेत्।
महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे।।
कालोदकं च गन्तासि लब्धायुर्जीविते पुनः।
सरस्वतीदृषद्वत्योः सेवमानोऽनुसंज्वरेत्।
स्वाध्यायशील एतेषु सर्वेष्वेवमुपस्पृशेत्।।
त्यागधर्मं पवित्राणां संन्यासं मनुरब्रवीत्।।
अत्राप्युदाहरन्तीमाः गाथाः सत्यवता कृताः।
यथा कुमारः सत्यो वै नैव पुण्यो न पापकृत।
न ह्यस्ति सर्वभूतेषु दुःखमस्मिन्कुतः सुखम्।।
एवं प्रकृतिभूतानां सर्वसंसर्गयायिनाम्।
त्यजतां जीवितं प्रायो निवृत्ते पुण्यपापके।
यत्त्वेव राज्ञो ज्यायिष्ठं कार्याणां तद्ब्रवीमि ते।।
बलेन संविभागैश्च जय स्वर्गं पुनीष्व च।
यस्यैव बलमोजश्च स धर्मस्य प्रभुर्नरः।।
ब्राह्मणानां सुखार्थं त्वं पर्येहि पृथिवीमिमाम्।
यथैवैतान्पुरा क्षेप्सीस्तथैवैतान्प्रसादय।।
अपि धिक्‌क्रियमाणोऽपि तर्ज्यमानोऽप्यनेकधा।
आत्मनो दर्शनं विद्वान्नाहर्ताऽस्मीति मा क्रुधः।
घटमानः स्वकार्येषु कुरु निःश्रेयसं परम्।।
हिमाग्निघोरसदृशो राजा भवति कश्चन।
लाङ्गलाशिकल्पो वा भवेदन्यः परंतपः।।
न विशेषेण गन्तव्यमचिकित्सेन वा पुनः।
न जातु नाहमस्मीति प्रसक्तव्यमसाधुषु।।
विकर्मणा तप्यमानः पापात्पापः प्रमुच्यते।
नैतत्कुर्या पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते।।
चरिष्ये धर्ममेवेति तृतीयात्परिमुच्यते।
शुचिस्तीर्थान्यनुचरन्बहुत्वात्परिमुच्यते।।
कल्याणमनुकर्तव्यं पुरुषेण बुभूषता।
ये सुगन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ते।।
ये दुर्गन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ये।
तपश्चर्यापरः सत्यं पापाद्विपरिमुच्यते।।
संवत्सरमुपास्याग्निमभिशस्तः प्रमुच्यते।
त्रीणि वर्षाण्युपास्याग्निं भ्रूणहा विप्रमुच्यते।।
महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे।
अभ्येत्य योजनशतं भ्रूणहा विप्रमुच्यते।।
यावतः प्राणिनो हन्यात्तज्जातीयांस्तु तावतः।
प्रमीयमाणानुन्मोच्य प्राणिहा विप्रमुच्यते।।
अपि चाप्सु निमज्जेत जपंस्त्रिरघमर्षणम्।
यथाऽश्वमेधावभृथस्तथा तन्मनुरब्रवीत्।।
क्षिप्रं प्रणुदते पापं सत्कारं लभते तथा।
अपि चैनं प्रसीदन्ति भूतानि जडमूकवत्।।
बृहस्पतिं देवगुरुं सुरासुराः
समेत्य सर्वे नृपते त्वयुज्जत।
धर्मे फलं हेतुकृते महर्षे
तथेतरस्मिन्नरके पापलोक्ये।।
उभे तु यस्य सुकृते भवेतां
किं तत्तयोस्तत्र जयोत्तरं स्यात्।
आचक्ष्व तत्कर्मफलं महर्षे
कथं पापं नुदते धर्मशीलः।।
बृहस्पतिरुवाच।
कृत्वा पापं पूर्वमबुद्धिपूर्वं
पुण्यानि चेत्कुरुते बुद्धिपूर्वम्।
स तत्पापं नुदते कर्मशीलो
वासो यथा मलिनं क्षारयुक्त्या।।
पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्तीति पुरुषः।
चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः।।
छिद्राणि वसनस्येव साधुना संवृणोति सः।
यः पापं पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते।।
आदित्यः पुनरुद्यन्वा तमः सर्वं व्यपोहति।
कल्याणमाचरन्नेवं सर्वपापं व्यपोहति।।
भीष्म उवाच।
एवमुक्त्वा तु राजानमिन्द्रोतो जनमेजयम्।
याजयामास विधिवद्वाजिमेधेन शौनकः।।
ततः स राजा व्यपनीतकल्मषः
श्रिया युतः प्रज्वलितोऽनुरूपया।
विवेश राज्यं स्वममित्रकर्शनो
यथा दिवं पूर्णवपुर्निशाकरः।।
।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि
आपद्धर्मपर्वणि एकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 151।।

English Ganguli

"'Bhishma said, "Thus addressed, Janamejaya replied unto the sage, saying, 'Thou rebukest one that deserves to be rebuked. Thou censurest one that is deserving of censure. Thou upbraidest me and my acts. I implore thee to be graceful towards me. All my acts have been sinful. I burn, however, with repentance as if I am in the midst of blazing fire! My mind, in remembrance of my deeds, is exceedingly cheerless. Verily, I am much afraid of Yama. How can I bear to live without extracting that dart from my heart? O Saunaka, suppressing all thy wrath, instruct me now. Formerly I used to show regard for Brahmanas. I solemnly declare that I shall once more show the same regard for thee. Let not my line be extinct. Let not the race in which I am born sink into the dust. It is not proper that they who have wronged Brahmanas and have for that, in consequence of the injunctions of the Vedas, forfeited all claim to the respect of the world and to social intercourse with their fellowmen, should have any bearer of their names for continuing their races. I am overwhelmed with despair. I, therefore, repeat my resolves (about mending my conduct). I pray you to protect me like sages that do not accept gifts protecting the poor. Sinful wights abstaining from sacrifices never attain to heaven.[439] Leaving (this world), they have to pass their time in the pits of hell like Pullindas and Khasas.[440] Ignorant that I am, give me wisdom like a learned preceptor to his pupil or like a sire to his son. Be gratified with me, O Saunaka!'

"'"Saunaka said, 'What wonder is there that a person destitute of wisdom should do many improper acts? Knowing this, a person of real wisdom is never angry with creatures (when they become guilty of folly). By ascending upon the top of wisdom's palace, one grieves for others, one's own self being then too pure for becoming an object of other people's grief. In consequence of one's wisdom one surveys all creatures in the world like a person on a mountain-top surveying people below. The person who becomes an object of censure with good men, who hates good men and who hides himself from their view, never succeeds in obtaining any blessing and never understands the propriety of acts. Thou knowest what the energy and the nobility of the Brahmana is as laid down in the Vedas and other scriptures. Act now in such a way that tranquillity of heart may be thine and let Brahmanas be thy refuge. If the Brahmanas cease to be angry with thee, that will ensure thy felicity in heaven. If, again, thou repentest in sin, thy sight will be clear and thou wilt succeed in beholding righteousness.'

"'"Janamejaya said, 'I am repenting of my sins. I will never again seek to extinguish virtue. I desire to obtain blessedness. Be thou gratified with me.'

"'"Saunaka said, 'Dispelling arrogance and pride, O king, I wish thee to show regard for me![441] Employ thyself in the good of all creatures, ever remembering the mandates of righteousness. I am not reproving thee from fear or narrowness of mind or covetousness. Listen now, with these Brahmanas here, to the words of truth I utter. I do not ask for anything. I shall, however, instruct thee in the ways of righteousness. All persons will croak and bray and cry fie on me (for what I am going to do). They will even call me sinful. My kinsmen and friends will discard me.[442] Without doubt, however, my kinsmen and friends, hearing the words I speak, will succeed in vigorously crossing the difficulties of life. Some that are possessed of great wisdom will understand (my motives) rightly. Know, O child, what my views are, O Bharata, in respect of the Brahmanas. Do thou (after listening to me) act in such a way that they may, through my efforts, obtain every blessing. Do thou also, O king, pledge thy word that thou wilt not again injure the Brahmanas.'

"'"Janamejaya said, 'I swear, touching even thy feet, that I shall never again, in thought, word, or deed, injure the Brahmanas.'"'"