Mahabharata · Book 1 · Adi Parva
Mahabharata, Book 1, Section LXXIX: Sambhava Parvaआदिपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 1.79.
Sanskrit
पौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः।
`रूपयौवनसंपन्नः कुमारः समपद्यत।'
प्रीतियुक्तो नृपश्रेष्ठश्चरा विषयान्प्रियान्।।
यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम्।
धर्माविरुद्धं राजेन्द्रो यथा भवति सोऽन्वभूत्।।
देवानतर्पयद्यज्ञैः श्राद्धैस्तद्वित्पितॄनपि।
दीनाननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान्।।
अतिथीनन्नपानैश्च विशश्च परिपालनैः।
आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्सन्निग्रहेण च।।
धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयन्।
ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः।।
स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः।
अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम्।।
स संप्राप्य शुभान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः।
कालं वर्षसहस्रान्तं सस्मार मनुजाधिपः।।
परिसंख्याय कालज्ञः कलाः काष्ठाश्च वीर्यवान्।
यौवनं प्राप्य राजर्षिः सहस्रपरिवत्सरान्।।
विश्वाच्या सहितो रेमे व्यभ्राजन्नन्दने वने।
अलकायां स कालं तु मेरुशृङ्गे तथोत्तरे।।
यदा स पश्यते कालं धर्मात्मा तं महीपतिः।
पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह।।
ययातिरुवाच।
यथाकामं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम।
सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव।।
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते।।
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः।
एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मान्नृष्णां परित्यजेत्।।
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तांतृष्णां त्यजतः सुखम्।।
पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयासक्तचेतसः।
तथाप्यनुदिनं तृष्णा ममैतेष्वभिजायते।।
तस्मादेनामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्याधाय मानसम्।
निर्द्वन्द्वो निर्ममो भूत्वा चरिष्यामि मृगैः सह।।
पूरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते गृहाणेदं स्वयौवनम्।
राज्यं चेदं गृहाण त्वं `यावदिच्छसि यौवनम्।
तावद्दीर्घायुषा भुङ्ख' त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः।।
वैशंपायन उवाच।
प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नाहुषस्तदा।
यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मवान्।।
अभिषेक्तुकामं नृपतिं पूरुं पुत्रं कनीयसम्।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन्।।
कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो।
ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं पूरोः प्रयच्छसि।।
यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः।
शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततोऽनुः पूरुरेव च।।
कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति।
एतत्संबोधयामस्त्वां धर्मं त्वं प्रतिपालय।।
ययातिरुवाच।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः।
ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथंचन।।
मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः।
प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः।।
मातापित्रोर्वचनकृद्धितः पथ्यश्च यः सुतः।
स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमातृषु।।
`पुदिति नरकस्याख्या दुःखं च नरकं विदुः।
पुतस्त्राणात्ततः पुत्त्रमिहेच्छन्ति परत्र च।।
आत्मनः सदृशः पुत्रः पितृदेवर्षिपूजने।
यो बहूनां गुणकरः स पुत्रो ज्येष्ठ उच्यते।।
मूकोऽन्धो बधिरः श्वित्री स्वधर्मं नानुतिष्ठति।
चोरः किल्बिषिकः पुत्रो ज्येष्ठो न ज्येष्ठ उच्यते।।
ज्येष्ठांशहारी गुणकृदिह लोके परत्र च।
श्रेयान्पुत्रो गुणोपेतः स पुत्रो नेतरो वृथा।
वदन्ति धर्मं धर्मज्ञाः पितॄणां पुत्रकारणात्।।
वेदोक्तं संभवं मह्यमनेन हृदयोद्भवम्।
तस्य जातमिदं कृत्स्नमात्मा पुत्र इति श्रुतिः'।।
यदुनाऽहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च।
द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञ कृता भृशम्।।
पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितं च विशेषतः।
कनीयान्मम दायादो धृता येन जरा मम।।
मम कामः स च कृतः पूरुणा मित्ररूपिणा।
शुक्रेण च वरोदत्तः काव्येनोशनसा स्वयम्।।
पुत्रो यस्त्वाऽनुवर्तेत स राजा पृथिवीपतिः।
`यो वानुवर्ती पुत्राणां स पुत्रो दायभाग्भवेत्'।।
भवतोऽनुनयाम्येवं पूरू राज्येऽभिषिच्यताम्।
प्रकृतय ऊचुः।
यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा।।
सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि सत्तमः।
`वेद धमार्थशास्त्रेषु मुनिभिः कथितं पुरा'।।
अर्हः पूरुरिदं राज्यं यः सुतः प्रियकृत्तव।
वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम्।।
वैशंपायन उवाच।
पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा।
अभ्यषिञ्चत्ततः पूरुं राज्ये स्वे सुतमात्मनः।।
`यदुं च तुर्वसुं चोभौ द्रुह्युं चैव सहानुजम्।
अन्तेषु स विनिक्षिप्य नाहुषः स्वात्मजान्सुतान्'।।
दत्त्वा च पूरवे राज्यं वनवासाय दीक्षितः।
पुरात्स निर्ययौ राजा ब्राह्मणैस्तापसैः सह।।
`देवयान्या च सहितः शर्मिष्ठया च भारत।
अकरोत्स वने राजा सभार्यस्तप उत्तमम्'।।
यदोस्तु यादवा जातास्तुर्वसोर्यवनाः स्मृताः।
द्रुह्योः सुतास्तु वै भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातयः।।
पूरोस्तु पौरवो वंशो यत्र जातोऽसि पार्थिव।
इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कारयितुं वशी।।
।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि
संभवपर्वणि ऊनाशीतितमोऽध्यायः।। 79 ।।
English Ganguli
“Sukra continued, ‘Know, then, O Devayani, that he that mindeth not the evil speeches of others, conquereth everything! The wise say that he is a true charioteer who without slackening holdeth tightly the reins of his horses. He, therefore, is the true man that subdueth, without indulging in his rising wrath. Know thou, O Devayani, that by him is everything conquered, who calmly subdueth his rising anger. He is regarded as a man who by having recourse to forgiveness, shaketh off his rising anger like a snake casting off its slough He that suppresseth his anger, he that regardeth not the evil speeches of others, he that becometh not angry, though there be cause, certainly acquireth the four objects for which we live (viz., virtue, profit, desire, and salvation) Between him that performeth without fatigue sacrifices every month for a hundred years, and him that never feeleth angry at anything, he that feeleth not wrath is certainly the higher. Boys and girls, unable to distinguish between right and wrong, quarrel with each other. The wise never imitate them.’ Devayani, on hearing this speech of her father, said, ‘O father, I know, also what the difference is between anger and forgiveness as regards the power of each. But when a disciple behaveth disrespectfully, he should never be forgiven by the preceptor if the latter is really desirous of benefiting the former. Therefore, I do not desire to live any longer in a country where evil behaviour is at a premium. The wise man desirous of good, should not dwell among those sinfully inclined men who always speak ill of good behaviour and high birth. But there should one live,—indeed, that hath been said to be the best of dwelling places,—where good behaviour and purity of birth are known and respected. The cruel words uttered by Vrishaparvan’s daughter burn my heart even as men, desirous of kindling a fire, burn the dry fuel. I do not think anything more miserable for a man in the three worlds than to adore one’s enemies blessed with good fortune, himself possessing none. It hath been indeed said by the learned that for such a man even death would be better.’”