Mahabharata · Book 1 · Adi Parva
Mahabharata, Book 1, Section CCXXVI: Khandava-daha Parvaआदिपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 1.226.
Sanskrit
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथात्थ विदुराद्य माम्।
ममापि परमो हर्षः संबन्धेऽस्मिन्कृते प्रभो।।
गमनं चापि युक्तं स्याद्दृढमेषां महात्मनाम्।
न तु तावन्मया युक्तमेतद्वक्तुं स्वयं गिरा।।
यदा तु मन्यते वीरः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
भीमसेनार्जुनौ चैव यमौ च पुरुषर्षभौ।।
रामकृष्णौ च धर्मज्ञौ तदा गच्छन्तु पाण्डवाः।
एतौ हि पुरुषव्याघ्रावेषां प्रियहिते रतौ।।
युधिष्ठिर उवाच।
परवन्तो वयं राजंस्त्वयि सर्वे सहानुगाः।
यथा वक्ष्यसि नः प्रीत्या तत्करिष्यामहे वयम्।।
वैशंपायन उवाच।
ततोऽब्रवीद्वासुदेवो गमनं रोचते मम।
यथा वा मन्यते राजा द्रुपदः सर्वधर्मवित्।।
द्रुपद उवाच।
यथैव मन्यते वीरो दाशार्हः पुरुषोत्तमः।
प्राप्तकालं महाबाहुः सा बुद्धिर्निश्चिता मम।।
यथैव हि महाभागाः कौन्तेया मम सांप्रतम्।
तथैव वासुदेवस्य पाण्डुपुत्रा न संशयः।।
न तद्ध्यायति कौन्तेयः पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः।
यथैषां पुरुषव्याघ्रः श्रेयो ध्यायति केशवः।।
वैशंपायन उवाच।
`पृथायास्तु ततो वेश्म प्रविवेश महामतिः।
पादौ स्पृष्ट्वा पृथायास्तु शिरसा च महीं गतः।।
दृष्ट्वा तु देवरं कुन्ती शुशोच च मुहुर्मुहुः।
कुन्त्युवाच।
वैचित्रवीर्य ते पुत्राः कथंचिज्जीवितास्त्वया।।
त्वत्प्रसादाज्जतुगृहे मृताः प्रत्यागतास्तथा।
कूर्मी चिन्तयते पुत्रान्यत्र वा तत्र संमता।।
चिन्तया वर्धिताः पुत्रा यथा कुशलिनस्तथा।
तव पुत्रास्तु जीवन्ति त्वद्भक्त्या भरतर्षभ।।
यथा परभृतः पुत्रानरिष्टा वर्धयेत्सदा।
तथैव पुत्रास्तु मम त्वया तात सुरक्षिताः।।
क्लेशास्तु बहवः प्राप्तास्तथा प्राणान्तिका मया।
अतः परं न जानामि कर्तव्यं ज्ञातुमर्हसि।।
विदुर उवाच।
न विनश्यन्ति लोकेषु तव पुत्रा महाबलाः।
अचिरेणैव कालेन स्वराज्यस्था भवन्ति ते।।
बान्धवैः सहिताः सर्वे न शोकं कुरु माधवि।
वैशंपायन उवाच।
ततस्ते समनुज्ञाता द्रुपदेन महात्मना।।
पाण्डवाश्चैव कृष्णश्च विदुरश्च महामतिः।
आदाय द्रौपदीं कृष्णां कुन्तीं चैव यशस्विनीम्।।
सविहारं सुखं जग्मुर्नगरं नागसाह्वयम्।
`सुवर्णकक्ष्याग्रैवेयान्सुवर्णाङ्कुशभूषितान्।।
जाम्बूनदपरिष्कारान्प्रभिन्नकरटामुखान्।
अधिष्ठितान्महामात्रैः सर्वशस्त्रसमन्वितान्।।
सहस्रं प्रददौ राजा गजानां वरवर्मिणाम्।
रथानां च सहस्रं वै सुवर्णमणिचित्रितम्।।
चतुर्युजां भानुमच्च पञ्चानां प्रददौ तदा।
सुवर्णपरिबर्हाणां वरचामरमालिनाम्।।
जात्यश्वानां च पञ्चाशत्सहस्रं प्रददौ नृपः।
दासीनामयुतं राजा प्रददौ वरभूषणम्।
ततः सहस्रं दासानां प्रददौ वरधन्वनाम्।।
हैमानि शय्यासनबाजनानि
द्रव्याणि चान्यानि च गोधनानि।
पृथक्पृथक्वैव ददौ स कोटिं
पाञ्चालराजः परमप्रहृष्टः।।
शिबिकानां शतं पूर्णं वाहान्पञ्चशतं नरान्।।
एवमेतानि पाञ्चालो जन्यार्थे प्रददौ धनम्।
हरणं चापि पाञ्चाल्या ज्ञातिदेयं च सोमकः।।
धृष्टद्युम्नो ययौ तत्र भगिनीं गृह्य भारत।
नानद्यमानो बहुशस्तूर्यघोषैः सहस्रशः।।'
श्रुत्वा चोपस्थितान्वीरान्धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः।
प्रतिग्रहाय पाण्डूनां प्रेषयामास कौरवान्।।
विकर्णं च महेष्वासं चित्रसेनं च भारत।
द्रोणं च परमेष्वासं गौतमं कृपमेव च।।
तैस्तैः परिवृताः शूरैः शोभमाना महारथाः।
नगरं हास्तिनपुरं शनैः प्रविविशुस्तदा।।
`पाण्डवानागताञ्छ्रुत्वा नागरास्तु कुतूहलात्।
मण्डयाञ्चक्रिरे तत्र नगरं नागसाह्वयम्।।
मुक्तपुष्पावकीर्णं तु जलसिक्तं तु सर्वतः।
धूपितं दिव्यधूपेन मङ्गलैश्चाभिसंवृतम्।।
पताकोच्छ्रितमाल्यं च पुरमप्रतिमं बभौ।
शङ्खभेरीनिनादैश्च नानावादित्रनिस्वनैः।।'
कौतूहलेन नगरं पूर्यमाणमिवाभवत्।
यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शोकदुःखसमन्विताः।।
`निर्गताश्च पुरात्पूर्वं धृतराष्ट्रप्रबाधिताः।
पुनर्निवृत्ता दिष्ट्या वै सह मात्रा परन्तपाः।।
इत्येवमीरिता वाचो जनैः प्रियचिकीर्षुभिः।'
तत उच्चावचा वाचः प्रियाः सर्वत्र भारत।।
उदीरितास्तदाऽशृण्वन्पाण्डवा हृदयंगमाः।
पौरा ऊचुः
अयं स पुरुषव्याघ्रः पुनरायाति धर्मवित्।।
यो नः स्वानिव दायादान्धर्मेण परिरक्षति।
अद्य पाण्डुर्महाराजो वनादिव मनःप्रियम्।।
आगतश्चैवमस्माकं चिकीर्षन्नात्र संशयः।
किं न्वद्य सुकृतं कर्म सर्वेषां नः प्रियं परम्।।
यन्नः कुन्तीसुता वीरा भर्तारः पुनरागताः।
यदि दत्तं यदि हुतं यदि वाप्यस्ति नस्तपः।
तेन तिष्ठन्तु नगरे पाण्डवाः शरदां शतम्।।
ततस्ते धृतराष्ट्रस्य भीष्मस्य च महात्मनः।
अन्येषां च तदर्हाणां चक्रुः पादाभिवन्दनम्।।
पृष्टास्तु कुशलप्रश्नं सर्वेण नगरेण ते।
समाविशन्त वेश्मानि धृतराष्ट्रस्य शासनात्।।
।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि
विदुरागमनराज्यलाभपर्वणि
षड्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 226 ।।
English Ganguli
“Vaisampayana said, ‘Then Havyavahana (Agni) in anger and disappointment, with his ailment uncured, went back to the Grandsire. And he represented unto Brahman all that had happened: The illustrious deity, reflecting for a moment, said unto him, ‘O sinless one. I see a way by which thou mayest consume the forest of Khandava today in the very sight of Indra. Those old deities, Nara and Narayana, have become incarnate in the world of men to accomplish the business of the celestials. They are called on earth Arjuna and Vasudeva. They are even now staying in the forest of Khandava. Solicit them for aiding thee in consuming that forest. Thou shalt then consume the forest even if it be protected by the celestials. They will certainly prevent the population of Khandava from escaping, and thwart Indra also (in aiding any one in the escape). I have no doubt of this!’ Hearing these words, Agni came in haste unto Krishna and Partha. O king, I have already told thee what he said, having approached the illustrious pair. O tiger among kings, hearing those words of Agni who was desirous of consuming the forest of Khandava against the will of Indra, Vibhatsu said unto him these words well-suited to the occasion, I have numberless excellent celestial weapons with which I can fight even many wielders of the thunderbolt. But, O exalted one, I have no bow suited to the strength of my arms, and capable of bearing the might I may put forth in battle. In consequence of the lightness of my hands also I require arrows that must never be exhausted. My car also is scarcely able to bear load of arrows that I would desire to keep by me. I desire celestial steeds of pure white, possessing the speed of the wind; and a car possessing the splendour of the sun and the clatter of whose wheels should resemble the roar of the clouds. Then, there is no weapon suited to Krishna’s energy and with which Madhava can slay Nagas and Pisachas. O exalted one, it behoveth thee to give us the means by which success may be achieved and by which we may thwart Indra in pouring his showers upon that extensive forest. O Pavaka, we are ready to do all that manliness and prowess can do. But, O exalted one, it behoveth thee to give us the adequate means.’”