Mahabharata · Book 1 · Adi Parva
Mahabharata, Book 1, Section CLVIII: Hidimva-vadha Parvaआदिपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 1.158.
Sanskrit
ततः सर्वाः प्रकृतयो नगराद्वारणावतात्।
सर्वमङ्गलसंयुक्ता यथाशास्त्रमतन्द्रिताः।।
श्रुत्वाऽगतान्पाण्डुपुत्रान्नानायानैः सहस्रशः।
अभिजग्मुर्नरश्रेष्ठाञ्श्रुत्वैव परया मुदा।।
ते समासाद्य कौन्तेयान्वारणावतका जनाः।
कृत्वा जयाशिषः सर्वे परिवार्योपतस्थिरे।।
तैर्वृतः पुरुषव्याघ्रो धर्मराजो युधिष्ठिरः।
विबभौ देवसङ्काशो वज्रपाणिरिवामरैः।।
सत्कृताश्चैव पौरैस्ते पौरान्सत्कृत्य चानघ।
अलङ्कृतं जनाकीर्णं विविशुर्वारणावतम्।।
ते प्रविश्य पुरीं वीरास्तूर्णं जग्मुरथो गृहान्।
ब्राह्मणानां महीपाल रतानां स्वेषु कर्मसु।।
नगराधिकृतानां च गृहाणि रथिनां वराः।
उपतस्थुर्नरश्रेष्ठा वैश्यशूद्रगृहाण्यपि।।
अर्चिताश्च नरैः पौरैः पाण्डवा भरतर्षभ।
जग्मुरावसथं पश्चात्पुरोचनपुरःसराः।।
तेभ्यो भक्ष्याणि पानानि शयनानि शुभानि च।
आसनानि च मुख्यानि प्रददौ स पुरोचनः।।
तत्र ते सत्कृतास्तेन सुमहार्हपरिच्छदाः।
उपास्यमानाः पुरुषैरूषुः पुरनिवासिभिः।।
दशरात्रोषितानां तु तत्र तेषां पुरोचनः।
निवेदयामास गृहं शिवाख्यमशिवं तदा।।
तत्र ते पुरुषव्याघ्रा विविशुः सपरिच्छदाः।
पुरोचनस्य वचनात्कैलासमिव गुह्यकाः।।
तच्चागारमभिप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरः।
उवाचाग्नेयमित्येवं भीमसेनं युधिष्ठिरः।।
जिघ्राणोऽस्य वसागन्धं सर्पिर्जतुविमिश्रितम्।
कृतं हि व्यक्तमाग्नेयमिदं वेश्म परन्तप।।
शणसर्जरसं व्यक्तमानीय गृहकर्मणि।
मुञ्जबल्वजवंशादिद्रव्यं सर्वं घृतोक्षितम्।।
`तृणबल्वजकार्पासवंशदारुकटान्यपि।
आग्नेयान्यत्र क्षिप्तानि परितो वेश्मनस्तथा।।'
शिल्पिभिः सुकृतं ह्याप्तैर्विनीतैर्वेश्मकर्मणि।
विश्वस्तं मामयं पापो दग्धुकामः पुरोचनः।।
तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनवशे स्थितः।
इमां तु तां महाबुद्धिर्विदुरो दृष्टवांस्तथा।।
आपदं तेन मां पार्थ स संबोधितवान्पुरा।
ते वयं बोधितास्तेन नित्यमस्मद्धितैषिणा।।
पित्रा कनीयसा स्नेहाद्बुद्धिमन्तो शिवं गृहम्।
अनार्यैः सुकृतं गूढैर्दुर्योधनवशानुगैः।।
भीमसेन उवाच।
यदीदं गृहामाग्नेयं विहितं मन्यते भवान्।
तत्रैव साधु गच्छामो यत्र पूर्वोषिता वयम्।।
`दर्शयित्वा पृथग्गन्तुं न कार्यं प्रतिभाति मे।
अशुभं वा शुभं वा स्यात्तैर्वसाम सहैव तु।।
अद्यप्रभृति चास्मासु गतेषु भयविह्वलः।
रूढमूलो भवेद्राज्ये धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः।।
तदीयं तु भवेद्राज्यं तदीयाश्च जना इमे।
तस्मात्सहैव वत्स्यामो गलन्यस्तपदा वयम्।।
अस्माकं कालमासाद्य राज्यमाच्छिद्य शत्रुतः।
अर्थं पैतृकमस्माकं सुखं भोक्ष्याम शाश्वतम्।।
धृतराष्ट्रवचोऽस्माभिः किमर्थमनुपाल्यते।
तेभ्यो भित्त्वाऽन्यथागन्तुं दौर्बल्यं ते कुतो नृप।।
आपत्सु रक्षिताऽस्माकं विदुरोऽस्ति महामतिः।
मध्यस्थ एव गाङ्गेयो राज्यभोगपराङ्मुखः।।
बाह्लीकप्रमुखा वृद्धा मध्यस्था एव सर्वदा।
अस्मदीयो भवेद्द्रोणः फल्गुनप्रेमसंयुतः।।
तस्मात्सहैव वस्तव्यं न गन्तव्यं कथं नृप।
अथवास्मासु ते कुर्युः किमशक्ताः पराक्रमैः।।
क्षुद्राः कपटिनो धूर्ता जाग्रत्सु मनुजेश्वर।
किं न कुर्युः पुरा मह्यं किं न दत्तं महाविषम्।।
आशीविषैर्महाघोरैः सर्पैस्तैः किं न दंशितः।
प्रमाणकोट्यां संगृह्य निद्रापरवशे मयि।।
सर्पैर्दृष्टिविषैर्गोरैर्गङ्गायां शूलसन्ततौ।
किं तैर्न पातितो भूप तदा किं मृतवानहम्।।
आपत्सु तासु घोरासु दुष्प्रयुक्तासु पापिभिः।
अस्मानरक्षद्यो देवो जगद्यस्य वशे स्थितम्।।
चराचरात्मकं सोऽद्य यातः कुत्र नृपोत्तम।
यावत्सोढव्यमस्माभिस्तावत्सोढास्मि यत्नतः।।
यदा न शक्ष्यतेऽस्माभिस्तदा पश्याम नो हितम्।
किं द्रष्टव्यमिहास्माभिर्विगृह्य तरसा बलात्।।
सान्त्ववादेन दानेन भेदेनापि यतामहे।
अर्धराज्यस्य संप्राप्त्यै ततो दण्डः प्रशस्यते।।
तस्मात्सहैव वस्तव्यं तन्मनोर्पितशल्यवत्।
दर्शयित्वा पृथक् क्वापि न गन्तव्यं सुभीतवत्।।'
युधिष्ठिर उवाच।
इह यत्तैर्निराकारैर्वस्तव्यमिति रोचये।
अप्रमत्तैर्विचिन्वद्भिर्गतिमिष्टां ध्रुवामितः।।
यदि विन्देत चाकारमस्माकं स पुरोचनः।
क्षिप्रकारी ततो भूत्वा प्रसह्यापि दहेत्ततः।।
नायं बिभेत्युपक्रोशादधर्माद्वा पुरोचनः।
तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनवशे स्थितः।।
अपि चायं प्रदग्धेषु भीष्मोऽस्मासु पितामहः।
कोपं कुर्यात्किमर्थं वा कौरवान्कोपयीत सः।।
अथवापीह दग्धेषु भीष्मोऽस्माकं पितामहः।
धर्म इत्येव कुप्येरन्ये चान्ये कुरुपुङ्गवाः।।
`उपपन्नं तु दग्धेषु कुलवंशानुकीर्तिताः।
कुप्येरन्यदि धर्मज्ञास्तथान्ये कुरुपुङ्गवाः।।'
वयं तु यदि दाहस्य बिभ्यतः प्रद्रवेमहि।
स्पशैर्नो घातयेत्सर्वान्राज्यलुब्धः सुयोधनः।।
अपदस्थान्पदे तिष्ठन्नपक्षान्पक्षसंस्थितः।
हीनकोशान्महाकोशः प्रयोगैर्घातयेद्ध्रुवम्।।
तदस्माभिरिमं पापं तं च पापं सुयोधनम्।
वञ्चयद्भिर्निवस्तव्यं छन्नं वीर क्वचित्क्वचित्।।
ते वयं मृगयाशीलाश्चराम वसुधामिमाम्।
तथा नो विदिता मार्गा भविष्यन्ति पलायतां।।
भौमं च बिलमद्यैव करवाम सुसंवृतम्।
गूढोद्गतान्न नस्तत्र हुताशः संप्रधक्ष्यति।।
द्रवतोऽत्र यथा चास्मान्न बुध्येत पुरोचनः।
पौरो वापि जनः कश्चित्तथा कार्यमतन्द्रितैः।।
।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि
जतुगृहपर्वणि अष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 158 ।।
English Ganguli
“Vaisampayana said, ‘Those mighty car-warriors, the heroic Pandavas, then went, O king, from forest to forest killing deer and many animals (for their food). And in the course of their wanderings they saw the countries of the Matsyas, the Trigartas, the Panchalas and then of the Kichakas, and also many beautiful woods and lakes therein. And they all had matted locks on their heads and were attired in barks of trees and the skins of animals. Indeed, with Kunti in their company those illustrious heroes were attired in the garbs of ascetics. And those mighty car-warriors sometimes proceeded in haste, carrying their mother on their backs; and sometimes they proceeded in disguise, and sometimes again with great celerity. And they used to study the Rik and the other Vedas and also all the Vedangas as well as the sciences of morals and politics. And the Pandavas, conversant with the science of morals, met, in course of their wanderings their grandfather (Vyasa). And saluting the illustrious Krishna-Dwaipayana, those chastisers of enemies, with their mother, stood before him with joined hands.’
“Vyasa then said, ‘Ye bulls of Bharata’s race, I knew beforehand of this affliction of yours consisting in your deceitful exile by the son of Dhritarashtra. Knowing this, I have come to you, desirous of doing you some great good. Do not grieve for what hath befallen you. Know that all this is for your happiness. Undoubtedly, the sons of Dhritarashtra and you are all equal in my eye. But men are always partial to those who are in misfortune or of tender years. It is therefore, that my affection for you is greater now. And in consequence of that affection, I desire to do you good. Listen to me! Not far off before you is a delightful town where no danger can overtake you. Live ye there in disguise, waiting for my return.’
‘Vaisampayana continued, ‘Vyasa, the son of Satyavati, thus comforting the Pandavas, led them into the town of Ekachakra. And the master also comforted Kunti, saying, ‘Live, O daughter! This son of thine, Yudhishthira, ever devoted to truth, this illustrious bull among men, having by his justice conquered the whole world, will rule over all the other monarchs of the earth. There is little doubt that, having by means of Bhima’s and Arjuna’s prowess conquered the whole earth with her belt of seas, he will enjoy the sovereignty thereof. Thy sons as well as those of Madri—mighty car-warriors all—will cheerfully sport as pleaseth them in their dominions. These tigers among men will also perform various sacrifices, such as the Rajasuya and the horse-sacrifice, in which the presents unto the Brahmanas are very large. And these thy sons will rule their ancestral kingdom, maintaining their friends and relatives in luxury and affluence and happiness.’
“Vaisampayana continued, ‘With these words Vyasa introduced them into the dwelling of a Brahmana. And the island-born Rishi, addressing the eldest of the Pandavas, said, ‘Wait here for me! I will come back to you! By adapting yourselves to the country and the occasion you will succeed in becoming very happy.’
“Then, O king, the Pandavas with joined hands said unto the Rishi, ‘So be it.’ And the illustrious master, the Rishi Vyasa, then went away to the region whence he had come.’”