Mahabharata · Book 1 · Adi Parva
Mahabharata, Book 1, Section CXXXV: Sambhava Parvaआदिपर्व
Kisari Mohan Ganguli’s English prose (1883–96), beside the Sanskrit of adhyāya 1.135.
Sanskrit
पाण्डोरुपरमं दृष्ट्वा देवकल्पा महर्षयः।
ततो मन्त्रविदः सर्वे मन्त्रयांचक्रिरे मिथः।।
तापसा ऊचुः।
हित्वा राज्यं च राष्ट्रं च स महात्मा महायशाः।
अस्मिंस्थाने तपस्तप्त्वा तापसाञ्शरणं गतः।।
स जातमात्रान्पुत्रांश्च दारांश्च भवतामिह।
प्रादायोपनिधिं राजा पाण्डुः स्वर्गमितो गतः।।
तस्येमानात्मजान्देहं भार्यां च सुमहात्मनः।
स्वराष्ट्रं गृह्य गच्छामो धर्म एष हि नः स्मृतः।।
वैशंपायन उवाच।
ते परस्परमामन्त्र्य देवकल्पा महर्षयः।
पाण्डोः पुत्रान्पुरस्कृत्य नगरं नागसाह्वयम्।।
उदारमनसः सिद्धा गमने चक्रिरे मनः।
भीष्माय पण्डवान्दातुं धृतराष्ट्राय चैव हि।।
तस्मिन्नेव क्षणे सर्वे तानादाय प्रतस्थिरे।
पाण्डोर्दारांश्च पुत्रांश्च शरीरे ते च तापसाः।।
सुखिनी सा पुरा भूत्वा सततं पुत्रवत्सला।
प्रपन्ना दीर्घमध्वानं संक्षिप्तं तदमन्यत।।
सा त्वदीर्घेण कालेन संप्राप्ता कुरुजाङ्गलम्।
वर्धमानपुरद्वारमाससाद यशस्विनी।।
द्वारिणं तापसा ऊचू राजानं च प्रकाशय।
ते तु गत्वा क्षणेनैव सभायां विनिवेदिताः।।
तं चारणसहस्राणां मुनीनामागमं तदा।
श्रुत्वा नागपुरे नॄणां विस्मयः समपद्यत।।
मुहूर्तोदित आदित्ये सर्वे बालपुरस्कृताः।
सदारास्तापसान्द्रष्टुं निर्ययुः पुरवासिनः।।
स्त्रीसङ्घाः क्षत्रसङ्घाश्च यानसङ्घसमास्थिताः।
ब्राह्मणैः सह निर्जग्मुर्ब्राह्मणानां च योषितः।।
तथा विट्शूद्रसङ्घानां महान्यतिकरोऽभवत्।
न कश्चिदकरोदीर्ष्यामभवन्धर्मबुद्धयः।।
तथा भीष्मः शान्तनवः सोमदत्तो।ञथ बाह्लिकः।
प्रज्ञाचक्षुश्च राजर्षिः क्षत्ता च विदुरः स्वयम्।।
सा च सत्यवती देवी कौसल्या च यशस्विनी।
राजदारैः परिवृता गान्धारी चापि निर्ययौ।।
धृतराष्ट्रस्य दायादा दुर्योधनपुरोगमाः।
भूषिता भूषणैश्चित्रैः शतसङ्ख्या विनिर्ययुः।।
तान्महर्षिगणान्दृष्ट्वा शिरोभिरभिवाद्य च।
उपोपविविशुः सर्वे कौरव्याः सपुरोहिताः।।
तथैव शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च।
उपोपविविशुः सर्वे पौरजानपदा अपि।।
तमकूजमभिज्ञाय जनौघं सर्वशस्तदा।
पूजयित्वा यथान्यायं पाद्येनार्घ्येण च प्रभो।।
भीष्मो राज्यं च राष्ट्रं च महर्षिभ्यो न्यवेदयत्।
तेषामथो वृद्धतमः प्रत्युत्थाय जटाजिनी।
ऋषीणां मतमाज्ञाय महर्षिरिदमब्रवीत्।।
यः स कौरव्यदायादः पाण्डुर्नाम नराधिपः।
कामभोगान्परित्यज्य शतशृङ्गमितो गतः।।
`राजा भोगान्परित्यज्य तपस्वी संबभूव ह।
स यथोक्तं तपस्तेपे पत्रमूलफलाशनः।।
पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा संचित्कालमतन्द्रितः।
तेन वृत्तसमाचारैस्तपसा च तपस्विनः।।
तोषितास्तापसास्तत्र शतशृङ्गनिवासिनः।
स्वर्गलोकं गन्तुकामं तापसाः संनिवार्य तम्।।
उद्यन्तं सह पत्नीभ्यां विप्रा वचनमब्रुवन्।
अनपत्यस्य राजेन्द्र पुण्या लोका न सन्ति ते।।
तस्माद्धर्मं च वायुं च महेन्द्रं च तथाऽश्विनौ।
आराधयस्व राजेन्द्र पत्नीभ्यां सह देवताः।।
प्रीताः पुत्रान्प्रदास्यन्ति ऋणमुक्तो भविष्यसि।
तपसा दिव्यचक्षुष्ट्वात्पश्यामस्ते तथा सुतान्।।
अस्माकं वचनं श्रुत्वा देवानाराधयत्तदा।'
ब्रह्मचर्यव्रतस्थस्य तस्य दिव्येन हेतुना।।
साक्षाद्धर्मादयं पुत्रस्तत्र जातो युधिष्ठिरः।
तथैनं बलिनां श्रेष्ठं तस्य राज्ञो महात्मनः।।
मातरिश्वा ददौ पुत्रं भीमं नाम महाबलम्।
पुरन्दरादयं जज्ञे कुन्त्यां सत्यपराक्रमः।।
`अस्मिञ्जाते महेष्वासे पृथामिन्द्रस्तदाऽब्रवीत्।
मत्प्रसादादयं जातः कुन्ति सत्यपराक्रमः।।
अजेयानपि जेताऽरीन्देवतादीन्न संशयः।'
यस्य कीर्तिर्महेष्वासान्सर्वानभिभविष्यति।।
`युधिष्ठिरो राजसूयं भ्रातृवीर्यादवाप्स्यति।
एष जेता मनुष्यांश्च सर्वान्गन्धर्वराक्षसान्।।
एष दुर्योधनादीनां कौरवाणां च जेष्यति।
वीरस्यैतस्य विक्रान्तैर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।।
यक्ष्यते राजसूयाद्यैर्धर्म एव परः सदा।'
यौ तु माद्री महेष्वासावसूत पुरुषोत्तमौ।।
अश्विभ्यां पुरुषव्याघ्राविमौ तावपि तिष्ठतः।
`नकुलः सहदेवश्च तावप्यमिततेजसौ।।'
चरता धर्मनित्येन वनवासं यशस्विना।
एष पैतामहो वंशः पाण्डुना पुनरुद्धृतः।।
पुत्राणां जन्म वृद्धिं च वैदिकाध्ययनानि च।
पश्यन्तः सततं पाण्डोः परां प्रीतिमवाप्स्यथ।।
वर्तमानः सतां वृत्ते पुत्रलाभमवाप च।
पितृलोकं गतः पाण्डुरितः सप्तदशेऽहनि।।
तं चितागतमाज्ञाय वैश्वानरमुखे हुतम्।
प्रविष्टा पावकं माद्री हित्वा जीवितमात्मनः।।
सा गता सह तेनैव पतिलोकमनुव्रता।
तस्यास्तस्य च यत्कार्यं क्रियतां तदनन्तरम्।।'
पृथां च शरणं प्राप्तां पाण्डवांश्च यशस्विनः।
यथावदनुमन्यन्तां धर्मो ह्येष सनातनः।।
इमे तयोः शरीरे द्वे पुत्राश्चेमे तयोर्वराः।
क्रियाभिरनुगृह्यन्तां सह मात्रा परंतपाः।।
प्रेतकार्ये निवृत्ते तु पितृमेधं महायशाः।
लभतां सर्वधर्मज्ञः पाण्डुः कुरुकुलोद्वहः।।
वैशंपायन उवाच।
एवमुक्त्वा कुरून्सर्वान्कुरूणामेव पश्यताम्।
क्षणेनान्तर्हिताः सर्वे तापसा गुह्यकैः सह।।
गन्धर्वनगराकारं तथैवान्तर्हितं पुनः।
ऋषिसिद्धगणं दृष्ट्वा विस्मयं ते परं ययुः।।
।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 135 ।।
English Ganguli
“Vaisampayana said, ‘When everyone had failed, Drona smilingly called Arjuna and said unto him, ‘By thee the aim must be shot; therefore, turn thy eyes to it. Thou must let fly the arrow as soon as I give the order. Therefore, O son, stand here with bow and arrow for an instant.’ Thus addressed, Arjuna stood aiming at the bird as desired by his preceptor, with his bow bent. An instant after Drona asked him as in the case of others, ‘Seest thou, O Arjuna, the bird there, the tree, and myself?’ Arjuna replied, ‘I see the bird only, but nor the tree, or thyself.’ Then the irrepressible Drona, well-pleased with Arjuna, the instant after, again said unto that mighty car-warrior amongst the Pandavas, ‘If thou seest the vulture, then describe it to me.’ Arjuna said, I see only the head of the vulture, not its body.’ At these words of Arjuna, the hair (on Drona’s body) stood on end from delight. He then said to Partha, ‘Shoot.’ And the latter instantly let fly (his arrow) and with his sharp shaft speedily struck off the head of the vulture on the tree and brought it down to the ground. No sooner was the deed done than Drona clasped Phalguna to his bosom and thought Drupada with his friends had already been vanquished in fight.
“Some time after, O bull of Bharata’s race, Drona, accompanied by all of his pupils, went to the bank of the Ganga to bathe in that sacred stream. And when Drona had plunged into the stream, a strong alligator, sent as it were, by Death himself seized him by the thigh. And though himself quite capable, Drona in a seeming hurry asked his pupil to rescue him. And he said, ‘O, kill this monster and rescue me.’ Contemporaneously with this speech, Vibhatsu (Arjuna) struck the monster within the water with five sharp arrows irresistible in their course, while the other pupils stood confounded, each at his place. Beholding Arjuna’s readiness, Drona considered him to be the foremost of all his pupils, and became highly pleased. The monster, in the meantime cut into pieces by the arrows of Arjuna, released the thigh of illustrious Drona and gave up the ghost. The son of Bharadwaja then addressed the illustrious and mighty car-warrior Arjuna and said, ‘Accept, O thou of mighty arms, this very superior and irresistible weapon called Brahmasira with the methods of hurling and recalling it. Thou must not, however, ever use it against any human foe, for if hurled at any foe endued with inferior energy, it might burn the whole universe. It is said, O child, that this weapon hath not a peer in the three worlds. Keep it, therefore, with great care, and listen to what I say. If ever, O hero, any foe, not human, contendeth against thee thou mayst then employ it against him for compassing his death in battle.’ Pledging himself to do what he was bid, Vibhatsu then, with joined hands, received that great weapon.
The preceptor then, addressing him again, said, ‘None else in this world will ever become a superior bowman to thee. Vanquished thou shall never be by any foe, and thy achievements will be great.’”